ԱՐՄԵՆԱԿԱՆ-ՌԱՄԿԱՎԱՐԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐՈՎ ՕԺՏՈՒԱԾ ԱՆՆԿՈՒՆ ՄԱՐՏԻԿԸ՝ ԱՐՄԵՆԱԿ ԵԿԱՐԵԱՆ

17

Հայոց ազատագրական պայքարի պատմութիւնը, իր բազմաբղէտ ու զանազան դրսեւորումներով, իր ազգային եւ յեղափոխական բազմատեսակ ելեւէջներով, միշտ ալ եղած է (ու կը մնայ) կիզակէտը հայ ժողովուրդի տարերգութեան մէջ։
Ճիշդ է, հայոց պատմութեան մաս կազմող այդ դրուագները, իրենց հերոսական իրագործումներով, մարտավարական ծրագիրներով, հայրենասիրական արեւելումներով, ազգապահպանական կողմնորոշումներով, հանդիսացան անկիւնադարձային հանգրուաններու անխզելի օղակ մը, բայց, նաեւ ճիշդ է, որ ատոնք, յաղթանակներէ կամ նուաճումներէ աւելի, դարձան ազգային-պատմական դասեր, որոնք կտակուեցան յետագայ սերունդներուն։
Պատահակա՞ն է, առնուա՛զն, վկայակոչել Սարդարապատի հերոսամարտին պարգեւած գօտեպնդիչ արդիւնքները, որոնք հող պատրաստեցին անկախութեան առաջին գործընթացին (անկախաբար անոր կարճատեւ գոյութենէն)։
Պատահակա՞ն է, որ Արցախեան գոյամարտի Ա. յաղթանակը ինքնավստահութիւն ու վճռակամութիւն ներշնչեց հայ ժողովուրդին (անկախաբար անոր յաջորդած վերջին անկումէն)։
Ո՛չ, բնաւ պատահական չեն, որովհետեւ հայրենիքը պաշտպանող ու հայրենիքով ապրող հայ զանգուածները չէին կրնար ունենալ այլընտրանք, չէին կրնար տարբեր դիրք որդեգրել։
Եւ իրաւամբ, հայ ֆետայիները եւ հայդուկները, ազատամարտիկները եւ յեղափոխականները, իրենց ֆիզիքական կեանքէն աւելի, կը տեսնէին ու կը հետապնդէին, իրենց ժողովուրդին ու հայրենիքին յաւիտենականութիւնը եւ յաւերժութիւնը։
Կա՞ր ասոնցմէ աւելի վեհանձնութիւն եւ առաքինութիւն, հողին կառչելու, ազգակիցներ փրկելու, անկախութեան ձգտելու, ազատութեան հասնելու, ստրկութենէն ձերբազատուելու, ապագայական պայծառութիւն կերտելու։
Այդ կամաւորաշունչ մարտիկները, իրենց կողքին ունենալով եւ իրենց զօրակցութիւնը վայելող կազմակերպութիւններ ու հաւաքականութիւններ, ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆ գիտակցութեամբ ու զոհողութեամբ, ինքզինքնին տրամադրեցին իրենց ազգացեղին հարազատ մնալու սրբազանութեան, անսակարկ եւ անզիջող կամքով։
Այս բոլորը, անգամ մը եւս ցոյց կու տան, որ ազատագրական-յեղափոխական եւ ազգային-գաղափարական գործնական միջոցառումներով ու հայեացքներով համալրուած հայ կամաւորականներն ու հայ նուիրականները առաջինը՝ զինուորապէս, երկրորդը՝ վճռապէս գործելու յանձնառութեան մէջ կը գտնուին։
***
Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւնը, որ մինչեւ իր վերջնական եւ ամբողջական կազմաւորումը, որպէս ազատական ռամկավարութեան ջահակիր, զինք բաղկացնող համախոհական ճիւղաւորումներով, հայ ժողովուրդի ազգային-կուսակցական կեանքին մէջ, գրաւեց բացառիկ եւ իւրայատուկ տեղ։
Հակառակ իր ժողովրդավարական եւ ազատական սկզբունքային կէտադրոյթներուն ու հիմնատարրերուն, ան գերազանցապէս մնաց իր ազգային ակունքներուն ու հայրենական արմատներուն կրողը, առանց բարդոյթի ու տարակուսանքի։
Եթէ հարցը կը վերաբերէր «զէնքի ու զինու» գործածութեան, ան՝ իր նախահօր՝ Արմենական կուսակցութեան տեսիլքով կը գործէր, զգուշաւորութեամբ ու զգօնութեամբ, առանց երթալու ծայրայեղութեանց, բայց, միշտ մնալով իր սկզբունքային հայեացքներուն ու տեսակէտներուն ջատագովը։
Եթէ հարցը կը վերաբերէր ազգային քաղաքականութեան ոճին, ան հաւատարիմ մնաց այդ ուղղութեան հետեւողութեան, նախապատուական նկատելով անոր իրականացումը, ի շահ իր ժողովուրդին բարօրութեան։
Իսկ եթէ հարցը կը վերաբերէր ընտրելու իր դաւանած գաղափարախօսութեան կերտումին եւ ազգային-հայրենական ծառայութեան միջեւ, ան լիովին ինքզինք կը տեսնէր, թէ՛ բանիւ թէ՛ գործով, այս երկրորդին նուիրուելու ջանասիրութեան եւ աշխատունակութեան մէջ, առաջինին մեկնարկով ու խմորումով։
Այս ոգին էր որ բոյն դրած էր «ՎԵՐԱԾՆՈՒԱԾ»  ռամկավարներու սերունդներուն մէջ, զինուորականը ու գաղափարականը՝ միաձուլուած, ազատագրականը ու հայրենասիրականը՝ միահիւսուած, որպէսզի այդ ազգամեծար եւ ազգապաշտ ԴՊՐՈՑԻՆ ընդմէջէն, դառնան զինուորագրեալները, պաշտպանեալները ու պահպանեալները հայ ժողովուրդին ու հայրենիքին։
Խիստ դժուարին առաքելութեան բայց, ոչ անկարելիութեան ուղի մը, որուն հետեւեցան ԱԶԳԱՅԻՆ ազատականներու եւ ԱԶԳԱՅԻՆ ռամկավարներու իրերայաջորդ սերունդներ, հաւատալով որ ատոնք են այն ճանապարհները, որոնք կրնան զիրենք (եւ հայ ժողովուրդը) առաջնորդել՝ դէպի ինքնապահովութիւն եւ ինքնակեդրոնաձգութիւն, հուսկ՝ անկախութիւն եւ խաղաղութիւն։
Իրաւացի թէ ոչ, ա՛յս էր այն ճշմարտութիւնը, որուն հետեւեցան ռամկավար յաջորդական ղեկավարութիւններ եւ անդամակցութիւններ, կերտելով ԼԻԱԿԱՏԱՐ գաղափարախօսութեան եւ ԼԻԱՐԺԷՔՈՒԹԵԱՆ կառոյցներ, Սփիւռքի մէջ դառնալով հիմնարար ու կենարար կենսունակ շնչերակներ։
Յետադարձ հայեացք մը, արդէն բաւարար է համոզուելու, թէ ազատազական ռամկավարութեան այդ հնոցներէն ինչպիսի՜ սերունդներ դուրս եկան, կազմաւորուեցան ու լիցքաւորուեցան, կերպարանաւորուեցան ու հասունցան, իրենց մտաւորական, կրթական, գաղափարական, հայրենասիրական եւ ազգամեծարական յղացքներով։
***
ԱՐՄԵՆԱԿ ԵԿԱՐԵԱՆ
Ահաւասիկ վանեցի Արմենական մը, որ ֆիզիքապէս, հոգեպէս, բարոյապէս ու գործնապէս, նուիրուեցաւ եւ ինքզինք նուիրեց իր ժողովուրդին եւ անոր բարեկեցութեան ընտրանքներուն, անայլայլ եւ անխորտակելի հաւատքով ու համոզմունքով։
Չընկրկեցաւ, ոչ ալ յուսահատեցաւ, երբ տեսաւ, որ իր ժողովուրդին դիմաց կան անսովոր կապանքներ եւ անբնական զրկանքներ, որոնք փորձած են զինք քամուած պահել ստրկութեան եւ անորոշութեան պատին։
Իր փնտռտուքներուն եւ որոնումներուն մէջ, ան երբեք չյանձնուեցաւ պարտադրուած անցարգելներու ու պատնէշներու, ընդհակառակը, ամէն օր, իր մէջ աւելի արմատաւորուեցաւ եւ աճեցաւ ցասումը՝ թշնամիին դէմ, նաեւ պոռթկումը՝ զայն խեղդելու իր սաղմին մէջ։
Հասնելու համար իր նպատակին, Արմենականավայել կարգապահութեամբ, ան դիմեց ամէն միջոցի ու տնօրինութեան, կամաւորապէս, զինուորապէս թէ կուսակցականօրէն, ուղի հարթելու դէպի՝ թուրք ասկեարներ չէզոքացնելու, սուլթանականներ մաքրագործելու, կայսերականներ ընդմիշտ հեռացնելու հայրենական իր բնօրրաններէն, որուն համար չվարանեցաւ դիմելու այն բոլոր միջոցներուն ու կարելիութիւններուն, որոնք կը ծառայեն իր հայրենիքի օժանդակութեան եւ ազատագրութեան։
Ազգային-գաղափարական ամուր ենթահողի մը վրայ հիմնուած, Եկարեան հաւատաց իր ժողովուրդի դատին եւ իրաւունքներուն, փարեցաւ զանոնք իրականացնելու ու հիմնաւորելու առաջադրանքներուն, սպասարկեց աննկուն եւ անզիջող համոզկերութեամբ։
Իր համակ հայրենասիրութիւնը ոչ սահման ունէր, ո՛չ ալ հաշիւ, քանի անոր զուլալ երակներուն մէջ ան կ’եռար ու կ’եռացնէր, վարակելով յատկապէս երիտասարդութեան, իրեն հետեւելու եւ այդ ուղիով ընթանալու, ամենայն համարձակութեամբ ու հզօրութեամբ։
Վանի ինքնապաշտպանութիւնը վառ օրինակ մըն էր, որ զինք ոգեւին կլանած էր, փրկելու զայն ու զգետնելու հրոսակները, որովհետեւ գիտակցած էր իր անգին ծննդավայրի անփոխարինելի կարեւորութեան, զայն նոյնիսկ նկատելով «բանալի» այն քաղաքը, որմէ ծնունդ կ’առնեն… հրաշքներ։
Եկարեանի համար, ամենէն նողկալին այն էր, որ հայանուն մատնիչներ ու գործակալներ, յաճախ փորձած են կռնակէն դաշունահարել մարտնչող ուժերը, ճիշդ այդ պատճառով ալ, այդպիսիներու նկատմամբ եղած էր անողոք ու հատու, արժանի հակահարուած տալով անոնց կամ թունդ հակահարուածի ենթարկելով զանոնք։
Ան եղաւ նաեւ այն երախտաշատներէն, որ կրցաւ դառնալ իր «ժողովուրդին ձայն»ը հնչեցնողներէն, ոչ միայն ինքնապաշտպանութեամբ հանդէս գալու, այլեւ, օրինակի համար, հարազատ վանեցիներ փրկելու ու զանոնք անվտանգօրէն ղրկելով Արեւելեան Հայաստան։
Արմենական կուսակցութեան յատենի ղեկավարութիւնը, գլխաւորութեամբ Մկրկտիչ Փորթուգալեանի ու Մկրտիչ Աւետիսեանի, իբրեւ մտաւորական ու զինուորական հեղինակութիւններ, արդէն կանուխէն նկատած էին պատանի Արմենակին ազգային ոգիի, յեղափոխական մարտիկի եւ յանձնառու կամաւորականի թռիչքային բարեմասնութիւնները եւ անձնազոհական պատրաստակամութիւնները, որոնց միջոցով ան կը գործադրէր կուսակցական հրահանգները անթերիօրէն, ընդհուպ, Պարսկաստանէն, գաղտնօրէն զէնք փոխադրելով, զինավարժութեան մղելով երիտասարդութիւնը ու «միշտ պատրաստ եմ»ի կարգախօսով, նետուելու յեղափոխական եւ ազատագրական հրապարակներ։
Եկարեանի համար Զօրավար Անդրանիկը, ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ հերոս էր, հմուտ զինուորական հրամանատար, իրատես քաղաքական գործիչ, անբասիր հայրենասէր, նոյնիսկ դիւանագիտական կարողութիւններով օժտուած անձնաւորութիւն, մնալով պաշտամունքի անկրկնելի կուռք։
Կիլիկիոյ անկախութեան ծրագիրը յաջողցնելու համար, ինչպէս Զօր. Անդրանիկը, նաեւ Եկարեանը, զուր փորձեր կատարեցին հասնելու Կիլիկիա, սակայն, հոն գտնուող ֆրանսական իշխանութիւնները արգիլեցին այդ մուտքերը, ինչ որ խոր ցաւ պատճառեց ընդհանրապէս հայ ժողովուրդին, բայց, մանաւանդ Ազգային հերոս՝ Զօր. Անդրանիկին եւ Ազգային մարտիկ՝ Արմենակ Եկարեանին։
Այս ողջունելի ու համբուրելի ազատամարտիկը, որ չկրցաւ համակերպիլ տիրող բռնազբօսիկ ու կործանարար պայմաններուն, չապրեցաւ հանգիստ ու խաղաղ կեանք, չունեցաւ իր հարազատները վայելելու առիթ ու պատեհութիւն, բայց, երբեք չդժգոհեցաւ իրեն պարտադրուած «արգելք»ներէն, որոնք ամենօրեայ ուժգնութեամբ կը ճնշէին իր էութիւնը, բայց, ինք կը մնար աներեր, անտեղիտալի եւ անզսպելի։
Այս բոլորը կը բխէին այն ակունքներէն, որոնք հայ ժողովուրդին վիճակուած էին, իսկ ինք ըլլալով անոր հաւատարիմ ու հարազատ զաւակներէն մէկը, չէր կրնար այլ ճանապարհ ընտրել, իրաւունք չունէր հետեւելու այլ ուղղութեան, այնքան ատեն որ հայրենիքը վտանգուած էր, իսկ ժողովուրդը՝ ահաբեկուած, ի դէմս թրքական ոտնձգութիւններուն, խժդժութիւններուն ու բռնաբարութիւններուն։
Ընդամէնը 55 տարեկան էր Արմենական, ապա Ռամկավար կուսակցական Արմենակ Եկարեան, երբ, Գահիրէի մէջ, զոհ գնաց ժանտախտի, այդ օրերուն մահացու հիւանդութեան մը եւ, ի՜նչ սեւ ճակատագիր, հերոս մը, որ տակաւին շա՜տ բան կրնար տալ իր ժողովուրդին ու հայրենիքին, թէկուզեւ ան չըլլար հայրենական հողին վրայ, բայց, անպայմանօրէն, յանուն անոր գոյութեան, անկախութեան եւ ազատութեան, որոնց իրականացման համար պատրաստ էր զոհելու ու զոհուելու։
***
Արմենակ Եկարեան մտաւորական չէր, բայց, անպայմանօրէն մտաւորական ատաղձներով համալրուած էր իր աշխարհահայեացքը, որուն լաւագոյն ապացոյցերէն մէկը եղաւ իր յուշերու գրառութիւնը, ուր կը հաստատուի, նախ՝ իր վճռակամութիւնը արձանագրելու տուեալ ժամանակաշրջանի յատկանշական ոլորտներն ու գործունէութիւնները, ապա՝ իր հայոց լեզուին գիտակութիւնը, ընդունելիութիւնը ու սահունութիւնը։
Այս պատմագրական, յիշատակագրական ու փաստագրական գիրքը՝ «ՅՈՒՇԵՐ ԱՐՄԵՆԱԿ ԵԿԱՐԵԱՆԻ», ունեցած է երկու տպագրութիւն, 1947ին (Գահիրէ) եւ 1985ին (Պէյրութ), որ ցոյց կու տայ անոր շահեկանութիւնը եւ վաւերականութիւնը։
Եկարեան հետաքրքրաշարժ դիպաշարելով, գործողութիւններով, նկարագրութիւններով, վկայութիւններով եւ յարակից մանրամասնութիւններով, ներկայացուցած է 1880ական թուականներէն մինչեւ 1920ի դէպքերը, իր ականատեսի ու մասնակիցի, ապրողի ու գոյատեւողի դերակատարութիւններով։
Հրատարակութիւնը աչքառու է նաեւ «Յաւելուած»ի բաժնով, ուր տեղ գտած են նաեւ «Ժամանակագրութիւն» (Վանի կռիւներուն), Ծրագիր Արմենական Կուսակցութեան (ներքին կանոնագիր), կարեւոր պատմական արժէքաւոր բաժիններով։
Պարոյր Յ. Աղպաշեան
(Պէյրութ)
Նախորդ գրագումը Թուրքիան աննախադեպ կերպով կզինի Ադրբեջանին. ո՞րն է Թուրքիայի և Ադրբեջանի համատեղ զորավարժությունների նպատակը․ 168
Հաջորդ գրառումը ԱՄՆ-ը և ՆԱՏՕ-ն զորքեր են տեղակայում Ռուսաստանի սահմանին. Սերգեյ Շոյգու

«Կայծ» լրատվական


This will close in 7 seconds