Արմենական Կուսակցություն - Պատմություն

ՄԿՐՏԻՉ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆՆ ԱՌԱՋԻՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԿԱՆ ՈՒ ՀԵՂԱՓԱԽԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴԻՐՆ ՀԱՅ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Մկրտիչ Ավետիսյան (Թերլեմեզյան)

Մկրտիչ Ավետիսյան (Թերլեմեզյան)

1885թ․-ին իր համախոհների հետ միասին հորական տան այգում հենց հիմնեց Արմենական կուսակցությունը, որը դարձավ առաջին գաղափարական ու հեղափոխական կուսակցությունը հայ իրականության մեջ։

Մկրտիչ Ավետիսյանը ծնվել է 1861թ․-ի ապրիլի 12-ին Վան քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Յանկույսների ծխական դպրոցում, ապա 1879թ․-ին Վանում Արարատյան Ընկերության կողմից հիմնադրված Վարժապետանոցում, որի տեսուչը Մկրտիչ Փորթուգալյանն էր։ Մեկ տարի հետո վերջինս Խրիմյան Հայրիկի հետ միասին հիմնում է Հայկազյան-Կեդրոնական վարժարանը, որտեղ և շարունակում է իր ուսումը Մկրտիչ Ավետիսյանը։ Վարժարանը նա ավարտում է գերազանցությամբ, տիրապետում է թուրքերեն, հայերեն, և ֆրանսերեն լեզուներին։

Շուտով նա աշխատանքի է անցնում Հայկազյան-Կեդրոնական վարժարանում որպես հայերենի, թուրքերենի, ֆրանսերենի, ինչպես նաև ընդհանուր պատմության և աշխարհագրության ուսուցիչ։ Նա դարձավ ինչպես իր հասակակիցների, այնպես էլ աշակերտների սիրելին, սկսեց պայքար ծավալել մի կողմից՝ կղերականների, մյուս կողմից՝ վերնախավի կամայականությունների դեմ։

Մկրտիչ Փորթուգալյան

Շուտով թուրքական իշխանությունները Վանից հեռացրեցին Խրիմյանին և Փորթուգալյանին։ Ավետիսյանը, կամ ինչպես արդեն նրան դիմում էին, Թերլեմեզյանը Վանում շարունակեց ազգային-ազատագրական գործը։ 1885թ․-ին իր համախոհների հետ միասին հորական տան այգում հենց հիմնեց Արմենական կուսակցությունը, որը դարձավ առաջին գաղափարական ու հեղափոխական կուսակցությունը հայ իրականության մեջ։

1886թ․-ից բացահայտ պայքար է սկսել Վանի առաջորդ Պողոս եպիսկոպոսի դեմ, ում պատճառով էլ Խրիմյանը հեռացավ Վանից։ Պայքարը ծավալվում էր Պողոսականներ և Ապողոսականների միջև։ Շուտով պոլսահայ մամուլում մի հոդված տպագրեց Մկրտիչը, որտեղ կոչ էր անում պայքարել Պողոսականների դեմ, և շուտով ձերբակալվեց թուրքական իշխանությունների կողմից։

Ձերբակալությունից ազատվելուց հետո Թերլեմեզյանն անցավ Սալմաստ, որտեղ սալմաստահայությունը նրան մեծ ոգևորությամբ ընդունեց։ Նրա ջանքերով Սալմաստի 12 հայաբնակ գյուղերում բացվեցին դպրոցներ։ Շուտով նա մեկնեց Կովկաս, ապա՝ Ռուսաստան, որից հետո՝ 1888թ․-ին գնաց Կ․ Պոլիս, որտեղ արդեն ընդունվեց որպես հեղափոխական գործիչ։

Այս օրերին «Արմենիա» թերթում հրատարակում է մի հոդված Մշո Գյուլիզարի առևանգման մասին, որից հետո ձերբակալվում է և տարվում Յըլդըզ բանտ, այս անգամ Կարապետ Նաթանյանի, Գալուստ Ասլանյանի և Գարեգին Իսագուլյանի հետ միասին։ Քննությունից հետո Ավետիսյանն ու Իսագուլյանը աքսորվում են Տրիպոլիս քաղաք։ Շուտով այստեղ Ավետիսյանը պատահաբար մի շոգենավ է նկատում և, նետվելով դեպի այն, տեղափոխվում է Մարսել։

Շուտով՝ 1890թ․-ին Մարսելում Մկրտիչ Փորթուգալյանի հրատարակությամբ «Արմենիա» տպարանում լույս է տեսնում Թերլեմեզյանի «Թուրքիայի հայերը և նրանց դրացիները» գրքուկը, որը ստորագրվեց Մկրտիչ Ավետիսյան։ Ավետիսյան և Թերլեմեզյան ազգանունների օգտագործումը կապված էր թուրքական իշխանությունների ոտնձգություններից ու հետապնդումներից խուսափելու համար․ Ավետիսյանը Մկրտիչի հոր ազգանունն էր։

Շատ չանցած Ավետիսյանին տեսնում ենք Եվրոպայում, ապա Ամերիկայում, որտեղ Նյու Յորքում հիմնում է առաջին հայկական գրադարանը։ Արդեն 1893թ․-ին, երբ Խրիմյանը Երուսաղեմից անցնում էր Էջմիածին, նրա շքախմբին միացավ նաև Ավետիսյանը։ Խրիմյանի խորհրդով նա անցավ Սալմաստ, որտեղ հերթական անգամ լծվեց դպրոցներ հիմնելու հայանպաստ գործին։ Այստեղ՝ Սալմաստի Հավթյան գյուղում Ավետիսյանը հիմնում է հեղափոխական-մարտական խմբեր, որոնք գործում էին Արմենականների դրոշի տակ։ Շուտով Ատրպատականի հայոց առաջնորդ Սուքիաս եպիսկոպոս Պարզյանցի խնդրանքով Ավետիսյանը դառնում է Սալմաստի, Ուրմիայի և Խոյի հայկական դպրոցների շրջանային տեսուչը։ Տեսչության տարիներին մտերմանում է Գրիգոր Պեոզիկյանի և Արմենակ Եկարյանի հետ, ովքեր զբաղվում էին Վասպուրականին զենքի մատակարարմամբ։

1895թ․-ին համիդյան ջարդերի լուրը լսելով՝ նա թողնում է կրթական գործը և Սալմաստում մարտական խումբ կազմելով շարժվում դեպի Վան, որտեղ ստանձնում է Վանի ինքնապաշտպանության ղեկավարությունը։ Իրեն այդ գործում աջակցում էին դաշնակցական Պետոն և հնչակյան Մարտիկը։

1896թ․-ի հունիսի 3-ին թուրքական խուժանը հարձակվում է Վանի թաղամասերի վրա և 2 օրվա ընթացքում հայկական թաղերն ամբողջությամբ զոհ են գնում թուրքական յաթաղանին։ Այս օրերին Արմենականանները, Դաշնակցականներն ու Հնչակյանները կազմում են միջկուսակցական համախմբում և ստանձնում ժողովրդական ինքնապաշտպանության ղեկավարությունը։ Զինվորական խորհուրդը Արմենակ Եկարյանին, Շիկահերին ու Տըրպէին հանձնարարում է անցնել Պարսկաստան և զենք հավաքել։ Այս ծրագիրը ձախողվում է, քանի որ վերջիններս ձերբակալվում են պարսկական իշխանությունների կողմից։

Սակայն հայերի հաջող դիմադրությւոնը հարուցում էր ինչպես օսմանյան իշխանությունների, այնպես էլ անգլաիական հյուպատոս Ուիլիամսի անհանգստությունը։ Անգլիական կողմը վախենում էր, որ հայերի դիմադրությունն ու ինքնապաշտպանական մարտերը կարող են պատճառ հանդիսանալ, որ Ռուսաստանը հարձակվի Թուրքիայի վրա։ Անգլիական դվանագիտությունը ընտրեց իր համար ճիշտ պահը, և, հաշվի առնելով, որ հայերն ունեն զենքի պակաս, նրանց առաջարկվեց թողնել Վանը և անցնլ Պարսկաստան՝ խոստումով, որ չեն հետևելու վանեցիներին։ Սակայն բավական էր, որ վանեցիները հասնեին Վարագա լեռը, որտեղ նրանց դիմաց դուրս եկան և կոտորեցին մոտ 1000 մարտիկի։ Մոտ 600արմենականներ Ավետիսյանի ղեկավարությամբ ծրագրեցին Չուխի և Բաշ Գալեի ճանապարհով գնալ ու Սբ․ Բարդուղիմեոս վանքի վրայով անցնել Պարսկաստան։ Հասնելով վանքին՝ արմենականները փորձում են ապաստանել այնտեղ, սակայն տարածքն արդեն պաշաված էր թշնամու կողմից և արմենականները զոհ գնացին դավադրությանը։

Այսպիսով, Մկրտիչ Ավետիսյանը իր ընկերների հետ զոհվեց Սբ․ Բարդուղիմեոսի տարածքում, որը նրանց գերեզմանը եղավ։ Մոտ 50 տարի առաջ այն ծառայում էր որպես ուղտատեղի այդտեղով անցնողի համար, այսօր միայն ամայություն է․․․ այդ բլուրների վրա սավառնում է միայն նրանց՝ հային կարոտած հոգերը։

haydzayn.com-ի հոդվածը Մկրտիչ Ավետիսյանի մասին

Tags, , , , , , , , , ,

Գ. ՀԱՅՈՑ ՆԱՀԱՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՆ ԵՒ ԸՆՏԱՆԻՔ. Մկրտիչ Խրիմյան

ԴՐԱԽՏԻ նախաստեղծ ընտանիքէն սկսելով միայն մի համառօտ նկարագրով յիշատակեցինք քանի մը Աստուածահաճոյ նահապետաց կեանքն, զոր կը պահանջէր գրոյս նպատակը։
Եւ թէպէտ Նոյէն յետոյ առաւել եւս կը փայլին հաւատացեալ ընտանիքով Աբրահամ Իսահակ եւ Յակոբ նահապետները, որոց վարք եւ ընտանեկան կեանքը սքանչելի է, եւ մարդ կը հիանայ երբ ուշադիր մտքով կը կարդայ Ծննդոց գիրքը։
Բայց շարադրածիս կարգ եւ առարկայն երբ պահանջեն, անշուշտ իբրեւ օրինակ յառաջ պիտի բերեմ, հին աշխարհի առաքինութեան այդ չքնաղ տիպարները, որոց ընտանեկան կեանքը զարմանաի է, ուր ոչ գիր, ոչ դպրոց, ոչ ուսումն կար. միայն խեղճ, երկիւղածութիւն եւ Աստուածապաշտութիւն կ’առաջնորդէր եւ կը դաստիարակէր զիրենք. արդի լուսաւոր եւ քաղաքակիրթ աշխարհի որդիքները պէտք է պատկառին նահապետաց պատկառելի շուքէն։
Մեր ազգին եւ Հայոց աշխարհին ընտանեկան կազմութեան առաջին հիմնադիր Նոյ նահապետն է, ինչպէս եւ ջրհեղեղէն յետոյ հանուր մարդկութեան նախահաւն է. ուստի մեք Հայկայ անունով` Հայ կը կոչուինք, Արամայ անունով Արմէնեան. եւ երբեմն եւս Թորգոմական կամ Ասքանազեան. բայց այս նահապետնեը բոլորն եւս Նոյի կրտսեր որդի Յաբեթի սկզբնական սերունդէն են, ասոր համար մերթ եւս Յաբեթական ազգ կը կոչուինք։
Ինչպէս որ կը կարծուի, դրախտը Հայաստանի մէջն էր, եւ կեանքն այդ աշխարհէն սկսեց. նախախնամ տեսչութիւն այնպէս կամեցաւ. որ դարձեալ մարդկութեան սերունդին աճումն` դրախտի մօտէն սկսի։ Ուստի Հայոց Արարատեան աշխարհը մարդկային ազգի նոր խանձարուր եղեւ. Նոյ նահապետ իւր բարեճոխ ընտանիքը Մասիսի հովանեաց եւ թեւին տակ հաստատեց, որ այժմ Նախիջեւան կըսուի. գրեթէ հինգ հազար տարիէն աւելի է այս աւանդական անունը անկորուստ պահելով մինչեւ ցայսօր նոյն անունով կը կոչուի։
Երբ Նոյի տան ընտանիքը, ինչպէս կը կարծուի չորս հարիւր տարուան միջողը, այնչափ աճեցաւ ու բազմացաւ մինչեւ Արարատեան լայնատարած աշխարհի այլեւս բնակութեան տեղ չի մնալով,գաղթականութիւն սկսեց սփռել աշխարհիս ամէն կողմը, առաջին ընտանեկան գաղթականութիւնը դէպ ՚իԲաբիլոնի Սէնարայ դաշտ չուեց. չի գիտեմ թէ ի՞նչպէս այս գաղթական ընտանիքը վաղ եւ շուտ մոռցան Նոյ նահապետի արդար ծերոյն յիշատակը եւ նորա հաւատք ու Աստուածապաշտութեան երկիւղածութիւնը. եւ սկսան նանրախորհուրդ մտօք երկնից ցասման դէմ մի հզօր ամբարտակ կանգնել. թերեւս յաւանդութենէ յուշ ի պահելով թէ ինչպէս բարձրագագաթ Մասիս Նոյայ տապանին ասպնջական եղեւ, այդ մեծագործ ամբարտակն եւս կարող է զիրենք ազատել, եթէ կրկին անգամ ջրհեղեղ գայ աշխարհ։ Իսկ հաւատացեալ Նոյին սիրելի պաշտեցեալ Աստուած` որ հաշտութիւն ուխտեր էր, պահ մի ծածկեց իւր հաշտութեան աղեղն, եւ Մասիսի գլխէն իջաւ ՚ի Բաբիլոն մի շնչով խորտակեց ամբարտակն ու խառնակեց միաբարբառ մարդկանց լեզուները, եւ ցրուեց չարաժողով միաբանութիւնը. որպէսզի ճանչնան Բաբելոնի ամբարիշտ ընտանիքը թէ իրենց մեծամիտ խորհուրդ եւ գործն ընդունայն եւ Աստուծոյ ընդդէմ էր. եւ այնուհետեւ այլեւս չժպրհին երկնից Բարձրելոյն դէմ թումբ կանգնել։
Մինչդեռ Բաբելոն կը խառնակէր, Բէլ կը տիրապետէր, Արարատեան աշխարհ խաղաղութիւն էր։ Հոն ազատութիւն եւ աստուածապաշտութիւն կը թագաւորէր, իւրաքանչիւր տոհմական նահապետները իրենց ընտանեաց վերայ կ՚իշխէին տանուտէրական իրաւունքով։ Իսկ ա՛րդար Նոյ` նահապետաց նահապետն, որ դեռ ողջ էր, Մասիսի մեծաշէն պալատին դուռը իւր աթոռը դրած էր հովուէր Հայոց մտերիմ ժողովուրդը, որ իրենց բնակասնունդ հայրենիքը սիրելով երբէք չբաժանուեցան. որով իրենք անմասն մնացին Բաբիլոնի պատուհասէն,անարատ պահելով հայրենի նախնական լեզուն, կրօն եւ երկիւղած Աստուածապաշտութիւնը։ Քանզի Նոյ նահապետ, որ պահապան էր աշխարհին, ինքն կենդանի օրինակ եւ քարոզ էր, արդարութեան լոյս կը ծաւալէր բոլոր ժողովուրդի կեանքին եւ ընտանեաց վերայ. որ բաւական կը լինէր մէկ արդար մարդ աշխարհին լոյս տալ, եւ ազգը մոլեկրօն ամբարշտութենէն ազատ պահել։ Նոյին արդարութեան լուսով զինուեցաւ մեր Հայկ նահապետը աշխարհակալ Բէլին դէմ, եւ զայն նշկահելով Բաբիլոնէն կրկին դարձաւ իւր հայրենիքը. եկաւ համբուրեց հինաւուրց ալեւորեալ ծերոյն տապանաշէն աջը. եւ ես կը հաւատամ թէ նորա զօրավիգ օրհնութեամբ զօրանալով, յաղթանակ տնկեց Հայոց ձորին մէջ եւ կործանեց այն հսկայ որսորդը, որ կը խիզախէր Աստուծոյ առաջ եւ եղջիւր կ’ածէր երկնից դէմը։
Աստի կը սկսի Հայկատուն եւ ընտանիքը, եւ հետզհետէ տանուտէրական իշխանութեամբ կը կառավարի ժողովուրդ։
Հայկայ կեանքէն եւ թուականէն սկսեալ մինչեւ ցայսօր գրեթէ չորս հազար այսքան տարի կը հաշուեն. օրհնեալ է Նախախնամութեան անունը, որ դեռ Հայոց ազգը եւ իւր յիշատակը կենդանի պահուած է։ Այս չափ ժամանակի ընդարձակ միջոցի մէջ. կան ուրիշ ազգերը որ հայրենիքէն գաղթականութեամբ ելած են, կան որ սպառած ու նուազած են, ինչպէս Հայոց դրացի Ասորին։ Հայոց ազգը եւ իւր ընտանիքը, որ մեծագոյն մասամբ իւր հին հայրենեաց մէջ, պահպանեց ու կը պահպանէ դեռ իւր նախնեաց հողն ու գերեզմանը։ Ամէն վիշտ ու տառապանք կրեց, աշխատեց Նոյայ տնէն, Մասիսի սարէն չհեռանալ, ուր Քրիստոս Հայաստանեայց եկեղեցւոյնԿաթուղիկէն բարձրացուց։
Չգիտենք, եւ կը տարակուսինք թէ արդեօք Հայոց ազգը իւր նահապետին տուն եւ հայրենիքը չթողելով նոյն նախնի նահապետաց ընտանեկան կեանքին չնաշխարհիկ առաքինութիւններն ողջ ու անարատ պահեց։ Այդ ինքնին յայտնի է. եւ պատմութիւնը մեզ կ’ուսուցանէ. երբ ազգ մի այլ եւ այլ ազգաց տիրապետութեան տակ կընուաճի, անշուշտ նա կ’ստիպուի օտարի կեանքին ու սովորութեանց հետեւիլ։ Սորա համար Աստուծոյ պատգամախօս Մովսէս օրէնքով կ’արգիլէր Իսրայէլի ժողովուրդին, որ զգուշանան եւ չխառնակին հեթանոսաց հետը, որպէսզի չսորվին նոցա անարժան գործերը։ Հայոց ազգը եւ իւր նահապետական ընտանիք այդ խառնակութենէն ազատ չմնացին, ոչ հեթանոսութեան դարուն մէջ եւ ոչ քրիստոնէութեան։ Պարթեւական Արշակունիք, Բագրատունիք, Ասորիք, Պարսիկք, Մարք, Յոյնք, Թաթարք, եւ այլ փոքր ու մեծ ազգերը, կոխեցին մեր հայրենեաց հողը. մերթ խառնուեցան ու ձուլուեցան, մերթ տիրեցին ու զօրացան, մերթ գերեցին ու կոփեցին. ո՛վ կը տարակուսի թէ այսքան խառնակութեանց մէջ ոեւիցէ ազգ մի կարող չէ իւր հին ընտանեկան կեանքը, ողջու անղեծ պահել։ Երբ այնչափ յեղափոխութիւնք մեր ազգային կեանքը իւր նախնի պարզութենէն հանելով այլափոխեր են. շատ դժուարին է ստոյգ եւ անխառն նկարագիրը հանել ժողովուրդի կեանքին։ Մանաւանդ մերազգի հնութեան պատմիչները դուն ուրեք ժողովուրդի կեանքն ու բարք շօշափելով կ’անցնին, միտք դնելով միայն նկարագրել պատերազմի դաշտ, քաջաց գործը. եւ շատ եւս ողբ եւ կոծ ժողովուրդի աղօտներու համար. ուստի քննասէր ու բանասէր միտքը շատ դժուարութեամբ կարող է իրաց պարագաներէն գուշակել մեր նախնի ժողովուրդոց բուն նշխարները, դորա հաւատարիմ աւանդապահը մեր հայրենեաց ժողովուրդն է. վասն զի գաղթական հայոց մասն, ուր որ գնաց` հոն իւր մեռելոց հետը թաղեց նաեւ իւր հայրենեաց հին ու փառացհետը` մոռցաւ նաեւ Էջմիածնի բարձրագոյն Կաթուղիկէն։ 
       Իսկ դուք, ո՛վ որդիք Հայոց, որ մեր հին Նահապետական տան ժառանգորդ զաւակներն էք. հոն հայրենի տունը կացէք, մի՛ հեռանայք, սիրեցէք Մասիսը, իւր տապան եւ սուրբ Գրիգորի Կաթուղիկէն. մշակեցէք Նոյայ ձեռատունկ այգին` Արարատայ դաշտը, մի՛ թողուք յաւիտեան Նահապետական տուն ընտանիքը. դուք Մասիսին հարազատ որդիքներն էք, Մասիսը ձեր հայրենի սեպհական տունն է. թող շէն մնայ ձեր տունը, շէն մնայ Նոյայ գերդաստանը, բարգաւաճին օրհնեալ Յաբէթի որդիները, արդար Նահապետին գերեզմանին աղերս եւ զոհին ծուխ մինչեւ երկինքը ելնէ, երկինք հաշտուի. եօթնագունեան աղեղն կամար կապէ դրախտի աշխարհին վերայ եւ դրախտի բնիկ որդիներ ցնծան թէ Աստուած ընդ մեզ է, իւր հզօր աջով կ’օրհնէ եւ կը պահպանէ Նոյայ տուն եւ նորա տարամերժեալ ընտանիք։ 

Հատված Մկրտիչ Խրիմյանի «Դրախտի Ընտանիք» երկից

Tags, , , , ,

Բ. ԱՐՏԱՔՈՅ ԴՐԱԽՏԻՆ. Մկրտիչ Խրիմյան

ՍՈՒՐԲ ԳԻՐՔԸ կը պատմէ թէ` երբ Տէր Աստուած դրախտի յանցաւոր ընտանիքը զրկեով անմահ եւ ազատ վիճակէն, դուրս վարեց Եդեմի դռնէն ու դրաւ զիրենք յանդիման դրախտին. այն ապերջանիկ թշուառութեան մէջ, ո՛վ կարող է նկարագրել մեր նախածնողաց սուգն, ապաշաւ եւ ցաւագին ողբ, զոր ոմն հայ երգիչ կ’յօրինէ պարզու սրտառուչ.
      «Ադամ նստէր դուռն Դրախտին, 
       «Լայր եւ ձայնէր ողորմագին. 
       «Երէկ էի ի մէջ դրախտին, 
       «Լցեալ լուսով Աստուածային»… եւ այլ… ։
Այո՛, պէտք էր լային ու անմխիթար ողբային փառաց վայելչութենէն տարամերժեալ ընտանիքը, որք միմիայն պահ մի դրախտի երջանիկ կեանք համբուրելէն յետոյ` աշխարհի թշուառութեան փուշը գրկեցին, եւ այն առաւել եւս կսկիծ էր, որ աչքով մօտ կը տեսնային մի կողմ դրախտ երկնաւէտ, մի կողմ երկիր անիծեալ. մի կողմ բիւրազան ծաղկունք հոտ անոյշ, մի կողմ քստմնելի տատասկ փուշ. մի կողմ ազատութիւն` Արարչին ազատ գաւազանին տակ, մի կողմ ստրկութիւն` Արարչին ազատ գաւազանին տակ, մի կողմ ստրկութիւն`աշխարհի բռնաւոր ձեռքին տակ. մի կողմ հանգիստ անաշխատ կեանք, մի կողմ քրտինք երեսաց տաժանելի վաստակ. միով բանիւ, մի կողմ անմահ կեանք ու յաւէրժական փառք, մի կողմ մահ, հող, գերեզման եւ դժոխք։
Բայց իսպառ անմխիթար չէին տիրոջ ապերջանիկ ծառաները, բաւ է թէ հանդէպ դրախտին կը բնակէին,վասնզի մարդոյն խնամատար Արարիչը` խորհրդով տնօրինեց այս վիճակը, որպէսզի իւր հէք ծառաները սփոփուին, որ կենաց ծառի անմահութեան ճաշակէն զրկուած էին. գոնէ յուսով մխիթարուին տեսնալով մօտէն ազատարար կեանքը, որ կենաց ծառի բարձրածայր ճիւղերէն կախուած էր խաչանման բազուկները տարածուած յոյս կը ցոլար աչքերէն, կը հայէր առ նախածնողն Եւայ, եւ այս բան կ’աւետէր նմա. «Ես ձեր հանդերձեալ փրկիչ եւ բարեկամ եմ, պիտի գամ ու փրկեմ զձեզ, աներկբայ հաւատով սպասեցէք ինձ Երիքովի ճանապարհին վրայ,ես հոն կը գտնեմ զձեզ։ Դուք կը ցանկայիք Աստուած լինել, ես էլ այժմէն կը ցանկամ մարդ լինել։ Դու ինձ համար կոյս մի պիտի ծնանիս, Եւայ, եւ ես այն կուսէն պիտի գամ ու ծնանիմ Էմմանուէլ Աստուած. քեզ նշան կուտամ,ճանչցիր այն կոյս. նորա անունը Մարիամ է, եւ նա միայն պիտի լուծէ քո վրէժը քո թշնամի ոխերիմ օձէն»։
Դրախտի ժառանգորդները թէպէտ զրկուեցան հայրենի անփուշ կեանքէն. բայց իրենց անկապտելի ժառանգութիւնն էր այն օրհնութիւնը, որով Աստուած օրհնեց իրենց ամուսնական պսակը թէ «Աճեցէք… ու լցէք երկիրը»։ Ուստի առաջին երկունքն սկսեց նախամօր Եւային, անդրանիկ որդի ծնաւ Կայէնն. եւ հետզհետէ նահապետական առաջին ընտանիքը կազմեց Ադամայ տուն` ուրիշ շատ զաւակները ծնելով։
Ադամայ տունէն եւ ընտանիքէն տարածելով բարգաւաճեցան բոլոր աշխարհիս սերունդք, եւ մի ընտանիք`բովանդակ երկրագունդը այլ եւ այլ ազգերով լցուց ու զարդարեց։
Չարըամ թշնամին բանսարկու օձը, մարդն ուր երթար` նա ետեւէն կը սողար, դրախտէն ելաւ, Ադամայ տունը մտաւ. եւ իւր բնածին չարութեան նպատակն էր խաղաղ ընտանիքը խռովել, նախանձ եւ ատելութիւն փչել նոցա սիրտը` թէ հնար լինէր. նա կը կամէր ամբողջ Ադամայ տուն եւ ընտանիքը կռուով սպանութեամբ սպառել։ Նա թոյն թափեց նախ Կայենի ոխակալ սիրտը` հարազատը հարազատին դէմը զինեց, նախաձեռն սպանութեան ոճիրը. առաջին ընտանեկան սուգ, առաջին մահն ու գերեզման, առաջին անգամ մտոյց Ադամայ տունը։ Մեծ նախածնողք կոծելով լացին, անմեղ Աբելին վերայ, իրենց ձեռքով փորեցին դժոխքին փոսը, ու իրենց աչքով տեսան առաջին նուագ չարաշուք մահուան սեւ դէմքը եւ գերեզմանին սոսկալի ստուերը։
Լացին միանգամայն, Կայէնի ապիրատութեան վերայ մինչեւ Ղամեքայ նետը Աբելի անպարտ մահուան վրէժ լուծեց։
Ադամայ տուն եւ ընտանիքը անմխիթար սրտով ու սգով կ’անցնէին դառնաբեր օրերը, մինչեւ ծնաւ մխիթարութեան որդին Սէթ նահապետը. որ իսկական նախատիպար էր Աստուածորդւոյն. եւ ինչպէս Սեթայ սերունդը Աստուծոյ որդիք կոչուեցան. Քրիստոս եւս իւր հաւատացեալ որդիքները այդ բարձր անունով կոչեց։ Աստ անօր նկատել արժան է Կայենի տան ընտանիք Սեթայ տան ընտանիքը։ Երկիւղած եւ աստուածապաշտ Սէթը իւր սերնդոց առաքինութեան օրինակ եւ դաստիարակ կը հանդիսանայ. իսկ Կայէն, ագահ ինքնասէր ու վայրագ մշակը` չարութիւնը կը սերմանէ ընտանեկան անդաստանին մէջ, մեծամեծ հսկաները կը բուսնին, որք աճելով զօրանալով, հեղձուցին Սէթ նահապետի բարեբոյս ծաղիկները. եւ նորա ընտանեկան անխառն անդաստանը` խառնագնաց անառակութեամբ ապականեցին։ Աստուծոյ որդիքները խնամութեան խառնուելով Մարդկան որդւոց հետը` գայթակղութեան չարութիւնը զբարին յաղթահարեց. որով այս երկու սերնդոց խառնածնունդ զաւակները միահամուռ մոլորեցան Աստուածապաշտ նահապետաց ուղիղ ճանապարհէն։
Սեթայ եւ Կայենի ցեղերուն այս նշանաւոր դէպքը ճշգրիտ ու անվրէպ օրինակ կ’ընծայէ մեզ` չարերուն հետը չընտանենալ, եւ ոչ իսկ խնամութեամբ ազգակցութիւն կապել։ Չարերը միշտ մարդկային ընկերութեան գայթակղութիւն են, եւ միշտ կան ու կուգան մեր կենաց ճանապարհին վրայ. յորմէ խուսափիլ անկարելի է. զի ասաց Քրիստոս. «Ոչ է մարթ չգալ գայթակղութեան»։ Ուստի ամենայն խնամով զգուշանալ պէտք է, մանաւանդ ընտանեկան կապակցութեան մէջ։ Մովսէս Աստուածախօս օրէնքներով պատուէր կուտար Իսրայէլի որդիներուն չխառնակել հեթանոսաց հետը. նոյնպէս եւ Յիսուս իւր Աւետարանով անդադար կը քարոզէ Եկեղեցւոյ որդւոց զգուշանալ չարերու գայթակղութենէն։

Նահապետի և տանտիկնոջ տեղն ու դերը

Աստուած երբեմն չարերու մէջէն եւս բարին կը հրաշագործէ, եւ նա է, որ կը հանէ պատուականն յանարգէն. վասն զի Սեթայ ցեղի մոլորուած զաւակներէն Ենովս նահապետ իբրեւ բարի շառաւիղ կը հանդիսանայ Սէթ նախահօր Աստուածապաշտութեան արմատին վերայ. եւ մինչդեռ նախադարուն զեղծեալ մարդիկ Աստուծոյ տեսչութենէն յուսահատեալ անտէրունչ եւ առանց օրինաց կը շրջէին` օրըստօրէ վատթարանալով ամբարիշտ գործոց մէջ, Ենովս միայն յուսացաւ կոչել զԱստուած. ինչպէս կը վկայէ Սուրբ գիրք։ Մարդիկ իրենց թանձր մոլութեան մէջ մոռցէր էին Աստուծոյ սուրբ անունը եւ նորա արարչական խնամք` երբ տակաւին ողջ էին Ադամ, Սէթ եւ Ենովս նահապետները. որք իբրեւ կենդանի քարոզ եւ օրինակ բաւական չեղան Աստուածապաշտութեան յիշատակը անմոռաց պահել ընտանեկան կեանքին մէջ։ Շատ զարմանք է որ Սուրբ գիրքը առանց յիշատակութեան անցած է եւ բնաւ չի յիշեր կնոջ մի անունը, որ երկիւղած բարեպաշտութեամբ հանդիսացած լինէր նա ընտանեկան կեանքին մէջ ինչպէս Աստուածահաճոյ նահապետներ։
Ենովսէն յետոյ չնաշխարհիկ առաքինութեամբ բարձրացաւ Ենովք նահապետ. որուն համար Սուրբ Հարց կարծիքն է, թէ նա ժուժկալութեան մէջ գերազանցելով հաճոյացաւ Աստուծոյ եւ իր անժուժկալ նախածնողաց պարտքը վճարեց լիովին։ Ուստի վերին նախախնամութիւնը փոխեց զինքն երկնային Դրախտն. հանելով ամբարիշտ մարդոց կարգէն արդարոյն կեանքը. որպէս զի մարդկանց չարութիւնը նորա լուսաւոր վարքը չաղարտէ։
Սուրբ Գիրք` առաջին դարուն վերջի նահապետ եւ երկրորդին սկզբնահայր Նոյ վկայութեամբ կը հռչակէ, արդար ու կատարեալ կոչելով զինքն իւր ազգատոհմին մէջ։ Նոյին ժամանակը երկիրն ամբողջ ապականուած էր չարութեամբ. այլեւս չկարաց հանդուրժել Տէր Աստուած, ահաւոր աչքով դիտեց երկնքէ` երկրի ամբարշտութեան վերայ. մարդոց ապիրատ գործքերը չափելով ասաց թէ «Ժամանակ ամենայն մարդոյ հասեալ է առաջի իմ». որով ցոյց կուտայ թէ առ հասարակ մարդկային ընտանիքը, հաւատք եւ Աստուծոյ ոգին մերժելով շաղախուած էին մարմնապաշտ մոլութեանց մէջ. երկնից արդարութիւնը պատուհաս ածելով պիտի ջնջէր ու բառնար իրենց կեանքը։ Ուստի Նոյ նահապետ եւ իր ընտանիքը միայն որոշելով ապականեալ մարդոց ընտանիքներէն, փակեց զինքն հրաշակերտն տապանին մէջ, ջրահեղձ առնելով կորոյս մարդկութեան սերունդը աշխարհիս երեսէն, միայնակ արդար Նահապետին տունը պահելով` բաւական համարեց զայն. որ երկրորդ դարուն սկիզբն մարդկային նոր սերնդոց նախահայր անուանուեցաւ։
Նոյայ տապանին նաւապետ Աստուածային տեսչութիւնն էր, որ վարելով զայն առանց ղեկի բերաւ հասոյց Այրարատայ լերանց վերայ Մասիսին բարձր գլուխ նաւահանգիստ կազմեց։ Ծովացեալ ջրհեղեղ կը ցամքի երկրիս երեսէն, ջրասոյզ կը ջնջուին նաեւ իսպառ մարդիկ եւ իրենց ամբարշտութեան գործքերը։
Սուրհանդակ Աղաւնին ձիթենին կանանչ ճըղիկ մի նշան բերելով կ’աւետէ թէ պատուհասի ձմեռն անցերէ, գարուն եկել է աշխարհ։ Նոյ նահապետ իւր աղջ ընտանեօք տապանէն դուրս կ’ելնէ, եւ կ՚իջեւանի նախ նոյն Մասիսի կողերուն վերայ. յորում իւր վաղեմի ուխտին հաճոյական զոհ մատուցանելով` կ’ողոքէ զԱստուած ՚իհաշտութիւն։ Եւ ահա Ծիրանի գօտին կամար կը կապէ Այրարատեայ աշխարհին վերայ, ձգելով մէկ ծայրն ՚իՄասիս եւ միւսն յԱրագած։ 
Աստուած Արդարոյն հետը յաւիտենական ուխտ կը կնքէ այլեւս չապականել երկիրը ջրհեղեղի պատուհասով։ Վաստակաւոր նահապետ յիշելու իւր արդար մշակութեան արուեստը, Մասեաց արեգ դէմ դարեւանդին վերայ մի այգի կը տնկէ իւր ձեռքով, եւ օր մը կարբենայ գինւով, համեստ ծերունին գլուխ Մասեաց թեւին վերայ դնելով կը ննջէ եւ հովը կը հոլանէ նորա հանդերձը։ Քամ կրտսեր որդին կը տեսնայ զայն, ծանակելով կը ծիծաղի. Սեմ ու Յաբեթ պատկառանօք կը ծածկեն իրենց հօր առականքը. ծեր Նահապետը կը զարթնու եւ կ’զգայ. կ’անիծէ Քանան մանուկը, եւ կ’օրհնէ Սէմ ու Յաբեթ։

        Նահապետական ընտանեաց մէջ շատ նշանաւոր էր ծնողաց յարգանք ու որդւոց պատկառանք. երանի՜ թէ այս վսեմ առաքինութեան օրինակը եւ յիշատակը Յաբեթի տան անցեալ եւ ներկայ որդիներ անմոռաց պահէին միշտ ընկերական կեանքին մէջ, զոր չի մոռնար Մովսէս պատմել Սուրբ Գրոց կարգին հետը. ցոյց տալով թէ քանի՞ պատկառանաց ու համեստութեան շնորհ կը փայլէր Նահապետաց ընտանեկան կեանքին մէջ։ 

 

 

Հատված Մկրտիչ Խրիմյանի «Դրախտի Ընտանիք» երկից

Tags, , , , , ,

Ա. ԴՐԱԽՏԻ ԸՆՏԱՆԻՔ. Մկրտիչ Խրիմյան

ՍՈՒՐԲ ԳՐՈՑ պատմութենէն կ՚իմանանք թէ` Տէր Աստուած տիեզերաց ճարտարապետ երբ մեր բնական աշխարհին շէնքը ու հրաշալի զարդերը բովանդակեց. նախապէս պատրաստելով զայն իբրեւ բնակութիւն եւ սահման թագաւորութեան Մարդոյն։ Աստուած, որ բանիւ միայն կ՚արարչագործէր, Եդեմական դրախտը իւր ձեռքով տնկեց. եւ իբրեւ արքայական պալատ զարդարեց զայն ի պատիւ առաջնաստեղծ Մարդոյն, որ իւր տիրական պատկեր կը կրէր, եւ ինչպէս յերկինս իւր պետական աթոռ դրած էր, երկիրն եւս Մարդոյն պարգեւ տուաւ, եւ դրախտին մէջ հաստատեց Ադամ թագաւորին անմահութեան գահը։ Չգիտեմ, երբ կենդանի շնչով բանականութեամբ հոգիացաւ հողն ու կաւն, ու յանկարծ աչք բացաւ տեսաւ նախ իւր ստեղծող Արարիչն. երկինք, երկիր, եւ իւր բոլոր շրջապատը` զարմանազան արարածները. զգա՞ց արդեօք ու համբուրե՞ց այն մեծագործ ձեռք, որ զինքն յանարգ կաւէն մարդ նկարեց. իմացա՞ւ թէ ինքն երկրի թագաւոր էր եւ պիտի իշխէր ծովուն, ցամաքին ու բոլոր հպատակ արարածոց։ Այո, այս տիրական իշխանութեան բարձրագոյն հրամանն ընդունեցիր իւր Արարչապետէն. թէ «Աճեցէ՛ք եւ տիրեցէք երկրին» (ընդգծումը մերն է). բայց անզոյգ մարդն ի՞նչով պիտի աճէր ու բարգաւաճէր (ընդգծումը մերն է)։ Ադամ թագաւոր էր, այլ թագուհի չկար. ուստի, կ՚ըսէ Սուրբ գիրք, թէ Տէր Աստուած համաշխարհական հանդէս կազմեց, բոլոր ազգ թռչնոց ու անասնոց հրաւիրեց դրախտի ծառազարդ սրահը. հրաման տուաւԱդամայ, որ իւր հպատակ արարածոց վայելուչ անունները ինքը դնէ յորմէ յայտ է թէ մեր մանուկ Նախահայր դրախտի դպրոցի մէջ բնագէտ իմաստուն էր. զի վարժապետն Աստուած էր, որ փչեց նորա երեսը ու ճառագայթեց գիտութեան լուսով։ Երբ կը տեսնէր ու կը դիտէր Ադամ կենդանեաց բոլոր ազգը` զոյգ զոյգ իւր առաջ կեցած, կը հանազանդին իրեն համոբյր եւ ընտանի բնաւորութեամբ, թերեւս ինքնին մտախոհ լինելով պահ մը տխրեցաւ իր միայնութեանը վրայ, ու երանի տուաւ անբան կենդանեաց. որ զուգակից ընտանութեամբ քան զինքն երջանիկ էին (ընդգծումը մերն է)։ Մանաւանդ երբ կը տեսնար որ սոխակ իւր վարդն ունէր, տատրակ իւր ամուսին, արօրիկ իւր սիրանուէր ընկերը. առաւել եւս վարանեցաւ բանաւոր մարդն Ադամ. եւ այն ինչ նորապսակ թագաւորի մը պէս թագ կապած կ՚իշխէր. հրամայեց Տէր Աստուած, որ ընդհանուր կենդանեաց ազգէն իւր ազատ ընտրութեամբ հաւանելով իրեն համար կենակից ընկեր` հարսն ու թագուի ընտրէ, զոր եւ կամի։ Քանի՞ ծանր եւ դժուարին էր անզուգական մարդուն համար, որ նա խնոարհէր ու ստրկանար անբանաւոր կենդանեաց սեռէն իրեն ընկեր ընտրէր։ Եւ միթէ Տէր Աստուած կը փորձէ՞ր զինքն տեսնել թէ` իւր բանաւոր նախապատիւ մարդըն, որ տիրական պատկերով կը փայլէր, եւ պատուով ու փառքով բոլոր ձեռակերտաց վրայ իշխան կարգուած էր, կը ճանչնա՞յ իւր ազնուականութեան շնորհ ու մեծութիւն. եւ թէ կը զիջանի՞ հաւասարիլ անասնոց։ Մեծանձն եւ հանճարեղ էր մեր նախահայր. համայն կենդանեաց սեռին մէջ չգտաւ համեմատ ինչ, որ իւր պատուոյն ու ընկերութեան արժանի լինէր։ Թող այս, երս սահմանադիր արարչապետ բոլոր կենդանեաց սեռը զոյգ զոյգ ստեղծեր էր. զրկանք եւ յափշտակութիւն չէ՞ր արդեօք եթէ հաճէր Ադամ մինն առնուլ եւ միւսն թողուլ։Նա կը տեսնար թէ սիրուն երգիչ էր սոխակ, եթէ զայն խլէր վարդի թփէն, անշուշտ վարդն կը թոռմէր ու կըմեռնէր. թէ տատրակն առնուր, նորա ամուսնասէր ընկերն այլեւս ամուսին չընտրելով` այնպէս միայնակ զոր հանապազ կը սգար ու կը հառաչէր։ Զո՞վ ընտրէր Ադամ, զօրաւոր առի՞ւծը, որ կենդանեաց թագաւոր էր եւ անտառ կը սիրէր. զարծի՞ւն, որ բարձրաթռիչ լինելով ձեռք չէր հասներ. կապիկն եւս դիմաց կեցած պըտպտանքով կը խաղար ու կը շողոքորթէր, իբրեւ թէ ինքն մերձաւոր ազգակից է Մարդուն, զայդ եւս թողուց Ադամ, որ երթայ վերջի դարուն իւր բնագէտ ու իմաստակ զաւակներուն հետ ամուսնանայ. որք արհամարհելով մարդուն տիրական պատիւը, բանականութեան գերագոյն շնորհն. եւ դիմաց հրաշագեղ տիպարը, անմտացան կարծել թէ մարդն կապկի սերունդն է, եւ կապիկն է մարդուն նախահաւն։ Այսպէս անընկեր մնաց խեղճ Ադամ ու սկսաւ հոգալ ու տխրել։ Բոլոր Դրախտի գեղազան վայելչութիւնք չկրցին զինքըն սփոփել, նա միայնակ էր, ուստի, Տէր Աստուած փութաց նորա տխրութիւն փարատել, թանձրքուն թափեց նորա աչքին վրայ, եւ նորա կողերուն մի ոսկորն առնելով հրաշապէս նորաստեղծեց Եւան կենդանի հողէն նորահրաշ կենդանի մարդ կերտելով։ Զարթեաւ Ադամ քնաթաթախ աչքով, տեսաւ առընթեր իւր կեցած իւր մահատիպ պատկերը, հիացաւ, հաւանեցաւ, ու խայտալով գոչեց. «Ահա այժմ ոսկր յոսկերաց իմոց, եւ մարմին` ի մարմնոյ իմմէ». եւ այլն։ Ադամ, որ բոլոր կենդանեաց անունները վայելչապէս յորջորջեց, առանց վարանման գտաւ իւր ընկերին անունը։ Աստուած զայն Օգնական կոչեց. իսկ Ադամ Կին (ընդգծումը մերն է). զոր բացատրելով կը մեկնէ իբր իսկական մասն իւր անձէն առնուած. որով մեղմով իմն կ՚ազդարարէ իւր արարչին, թէ ինչպէ՞ս հնար էր, որ ինքն օտար մարմին եւ օտար ոսկր իւր համար ընկեր ընդունէր, եւ կցէր պատուաստէր զայն իւր մարմնոյն միութեան հետը, որ անբնական էր։ Այսպէս աւարտեցաւ Դրախտին հարսանիքը, որոյ պսակադիր Քահանայն Աստուած էր, Եկեղեցին Դրախտն էր, Խաչ ու Աւետարան Կենաց ծառն էր. Շարական երգող Տիրացուն Սոխակն էր, վկայող ժողովուրդը բոլոր կենդանեաց սեռն էր. հարսնարանին խնճոյք կազմող մատակարարն ու մատռուակ` հրեշտակաց դասն էր. անմահ անուշահամ գինին` Դրախտի չորս գետերն էին. սուրբ եւ մաքուր առագաստ` հովանաւոր ծառաստաննէր։ Ահա այսպէս կազմեց Տէր Աստուած առաջին ընտանիքը. իւր արարչական աջով օրհնեց նորապսակ ամուսինները, եւ սիրոյ անխզելի կապով զիրենք, այնչափ ամուր եւ անբաժանելի, մինչեւ թողուլ հայր ու մայրը եւ ամուսնոյն ետեւէն երթալ. որ կը յայտարարէ դրախտին Քահանայապետն թէ, «Զոր Աստուած զուգեաց, մարդ մի՛ մեկնեսցէ». այսինքն թէ պսակին խորհուրդը վեհ է. եւ թէ զայն Արարչին հզօր ձեռք կապեց, թող ստեղծուած մարդը իւր տկար ձեռքով չհպի յանդգնութեամբ քակել զայն։ Բայց աւա՜ղ, դրախտի ընտանեաց մէջ ուրիշ երկպառակիչ մարդ չմտաւ, զի դեռ չկար. միայն խորամանկ օձը կը նախանձէր երկու սիրելեաց երջանկութեան վերայ. ուստի նենգութեամբ խորհեցաւ երկու անփորձ ամուսինները ապերջանիկ վիճակի մէջ դնել. եւ դրախտին մէջ մահ բերելով, անեղծ մարդոյն անմահ կեանքը մեռուցանել։ Կեղծաւոր ու ստախօս կենդանին իւր պատերազմի ձեռնարկութեան գաղտնի յատակագիծը պատրաստելով` յարձակեցաւ նախ տկար կնոջ վերայ այն պահուն, երբ նա միայնակ էր ու առանց իւր մեծ թիկնապահին կը շրջէր. գիտութեան ծառին տակ իւր դարանը լարեց կնոջ նորազգաց ցանկութիւնը գրգռեց դէպի գեղեցիկ պտուղը, գեղեցիկովը` գեղեցիկը որսաց։ Նա քաջ մտաբերեց թէ երբ զկին խաբեմ հանեմ դրախտէն, անշուշտ Ադամ անոր ետեւէ կ՚երթայ։ Արարիչն այնպէս պատուիրեց. կարելի չէ որ նա բաժնուի իւր կենակցէն.եւ թէ չերթայ եւս, դարձեալ ես կը շահիմ. զի ամուսնութիւն առանց աճման կը մնայ եւ Աստուծոյ օրհնութեան նպատակը ի դերեւ կը հանեմ։ Իժ օձն այսպէս յաղթանակեց. եւ իւր յաղթանակ տեւեց վեց հազար տարի. մինչեւ հասաւ Աստուածորդին, Խաչի ոտքի տակ ճմլեց դարանակալ օձը, եւ գոչեց` «Ո՞ւր է, մահ, խայթոց քո»: Անխելամուտ մարդիկը դրախտի ընտանեաց եւ արդի Ադամարդւոց վիճակին վրայ կարեկցելով` զԱստուած կը դատեն. թէ նա խստութեամբ պատժեց իւր սիրելի ձեռակերտները, մահով եւ արիւնով գրեց նոցա վճռագիրը. փանաքի պտղոյն համար մահ սահմանեց. զոր իբրեւ ծաղր ու կատակ ի դէմս կը բերէր կոյր Յազկերտը` Հայոց նախարարաց առաջը։ Ափիբերան պէտք է լռէ աստ մարդոց կեղակարծ դատաստանը. զի անհուն անտակ է Աստուծոյ նախատեսութեան խորը. ո՛վ գիտէ, գերագոյն եւ բարերար դատաւորը` դրախտի յանցաւոր ընտանիքը պատժելով առաւել եւս բարերարեց. վասն զի մեր նախածնողք` Գիտութեան բարւոյ եւ չարի պտուղ ճաշակելէն յետոյ եթէ յաջողէին Կենաց ծառէն եւս ճաշակել, աներկբայ էր որ այնուհետեւ մեղաց մէջ անմահ կը մնային. որով իրենց եւ իրենց բոլոր սերունդները անիծեալ եւ տատանեալ կեանք պիտի վարէին աշխարհիս վերայ, եւ մահու ցանկանալով չգտնէին զայն։ Խնամակալն Աստուած մահով հանգոյց հողին մէջ իւր պատժապարտ ծառաները. մինչեւ իւր միածին որդին եւս ի գերեզման այցելելու ղրկեց. նա մահով քաւեց իւր նախահօր յանցանքը կրկին անգամ մեղապարտ ծառայն հողէն հանելով գրկեց վերբերեց տարաւ երկնից դրախտը։ Դրախտի տարաբախտ ընտանիքէն պէտք է օրինակ ու խրատ քաղենք նոր դրախտի որդիքներս, զգուշանանք չարանախանձ օձին հրապուրիչ թոյնէն. եթէ նա ջանաց, մահ մտոյց հին դրախտը ու մերնախածնողքը մահացոյց, պիտի ջանայ նաեւ նոր դրախտի մէջ Ադամայ հաւատացեալ որդիքները երկնիցդրախտէն հանել (ընդգծումը մերն է)։ Հոն տեսանք. որ բարեխնամն Աստուած թէպէտ մեծագորով, այլ արդարութիւնը ի գործ դնելով չխնայեց երբեք իւր նոր ձեռատունկներուն, զոր վաղ խամրացոյց խորամանկ օձին շունչ։ Արժան է խելամտիլ անցելոյն աղէտներով, դիտել ու տեսնել նենգաւոր օձին դարանամուտ հետքերը, թէ նա ինչպէս կը շրջի ու կը սողայ մեր մէջ. նա աշխարհիս չար մշակն է, որոմնացան թշնամին, նա ատելութիւն կըսերմանէ, նա միութիւն կ՚երկպառակէ, ու վեր ի վար կը խռովէ ընտանեկան կեանքը (ընդգծումը մերն է)։ Բայց հզօր մանուկն Յիսուս բռնեց եւ կապեց յաւիտենական շղթայով այդ մահաշունչ վիշապը, եւ խրախոյս կարդաց Եկեղեցւոյն ընտանեաց, որ զօրանան, քաջալերուին, կոխեն ու ջախջախեն նորա գլուխը, որ դրախտի օրէն սկսեալ դարանակալ օձը թշնամի դարձաւ մարդոյն, ու միշտ կ՚սպասէ հարկանել նորա գարշապարը եւ թունաւորել մարդոյն կեանք։   ՍՈՒՐԲ ԳՐՈՑ պատմութենէն կ՚իմանանք թէ` Տէր Աստուած տիեզերաց ճարտարապետ երբ մեր բնական աշխարհին շէնքը ու հրաշալի զարդերը բովանդակեց. նախապէս պատրաստելով զայն իբրեւ բնակութիւն եւ սահման թագաւորութեան Մարդոյն։ Աստուած, որ բանիւ միայն կ՚արարչագործէր, Եդեմական դրախտը իւր ձեռքով տնկեց. եւ իբրեւ արքայական պալատ զարդարեց զայն ի պատիւ առաջնաստեղծ Մարդոյն, որ իւր տիրական պատկեր կը կրէր, եւ ինչպէս յերկինս իւր պետական աթոռ դրած էր, երկիրն եւս Մարդոյն պարգեւ տուաւ, եւ դրախտին մէջ հաստատեց Ադամ թագաւորին անմահութեան գահը։ Չգիտեմ, երբ կենդանի շնչով բանականութեամբ հոգիացաւ հողն ու կաւն, ու յանկարծ աչք բացաւ տեսաւ նախ իւր ստեղծող Արարիչն. երկինք, երկիր, եւ իւր բոլոր շրջապատը` զարմանազան արարածները. զգա՞ց արդեօք ու համբուրե՞ց այն մեծագործ ձեռք, որ զինքն յանարգ կաւէն մարդ նկարեց. իմացա՞ւ թէ ինքն երկրի թագաւոր էր եւ պիտի իշխէր ծովուն, ցամաքին ու բոլոր հպատակ արարածոց։ Այո, այս տիրական իշխանութեան բարձրագոյն հրամանն ընդունեցիր իւր Արարչապետէն. թէ «Աճեցէ՛ք եւ տիրեցէք երկրին» (ընդգծումը մերն է). բայց անզոյգ մարդն ի՞նչով պիտի աճէր ու բարգաւաճէր (ընդգծումը մերն է)։ Ադամ թագաւոր էր, այլ թագուհի չկար. ուստի, կ՚ըսէ Սուրբ գիրք, թէ Տէր Աստուած համաշխարհական հանդէս կազմեց, բոլոր ազգ թռչնոց ու անասնոց հրաւիրեց դրախտի ծառազարդ սրահը. հրաման տուաւԱդամայ, որ իւր հպատակ արարածոց վայելուչ անունները ինքը դնէ յորմէ յայտ է թէ մեր մանուկ Նախահայր դրախտի դպրոցի մէջ բնագէտ իմաստուն էր. զի վարժապետն Աստուած էր, որ փչեց նորա երեսը ու ճառագայթեց գիտութեան լուսով։ Երբ կը տեսնէր ու կը դիտէր Ադամ կենդանեաց բոլոր ազգը` զոյգ զոյգ իւր առաջ կեցած, կը հանազանդին իրեն համոբյր եւ ընտանի բնաւորութեամբ, թերեւս ինքնին մտախոհ լինելով պահ մը տխրեցաւ իր միայնութեանը վրայ, ու երանի տուաւ անբան կենդանեաց. որ զուգակից ընտանութեամբ քան զինքն երջանիկ էին (ընդգծումը մերն է)։ Մանաւանդ երբ կը տեսնար որ սոխակ իւր վարդն ունէր, տատրակ իւր ամուսին, արօրիկ իւր սիրանուէր ընկերը. առաւել եւս վարանեցաւ բանաւոր մարդն Ադամ. եւ այն ինչ նորապսակ թագաւորի մը պէս թագ կապած կ՚իշխէր. հրամայեց Տէր Աստուած, որ ընդհանուր կենդանեաց ազգէն իւր ազատ ընտրութեամբ հաւանելով իրեն համար կենակից ընկեր` հարսն ու թագուի ընտրէ, զոր եւ կամի։ Քանի՞ ծանր եւ դժուարին էր անզուգական մարդուն համար, որ նա խնոարհէր ու ստրկանար անբանաւոր կենդանեաց սեռէն իրեն ընկեր ընտրէր։ Եւ միթէ Տէր Աստուած կը փորձէ՞ր զինքն տեսնել թէ` իւր բանաւոր նախապատիւ մարդըն, որ տիրական պատկերով կը փայլէր, եւ պատուով ու փառքով բոլոր ձեռակերտաց վրայ իշխան կարգուած էր, կը ճանչնա՞յ իւր ազնուականութեան շնորհ ու մեծութիւն. եւ թէ կը զիջանի՞ հաւասարիլ անասնոց։ Մեծանձն եւ հանճարեղ էր մեր նախահայր. համայն կենդանեաց սեռին մէջ չգտաւ համեմատ ինչ, որ իւր պատուոյն ու ընկերութեան արժանի լինէր։ Թող այս, երս սահմանադիր արարչապետ բոլոր կենդանեաց սեռը զոյգ զոյգ ստեղծեր էր. զրկանք եւ յափշտակութիւն չէ՞ր արդեօք եթէ հաճէր Ադամ մինն առնուլ եւ միւսն թողուլ։Նա կը տեսնար թէ սիրուն երգիչ էր սոխակ, եթէ զայն խլէր վարդի թփէն, անշուշտ վարդն կը թոռմէր ու կըմեռնէր. թէ տատրակն առնուր, նորա ամուսնասէր ընկերն այլեւս ամուսին չընտրելով` այնպէս միայնակ զոր հանապազ կը սգար ու կը հառաչէր։ Զո՞վ ընտրէր Ադամ, զօրաւոր առի՞ւծը, որ կենդանեաց թագաւոր էր եւ անտառ կը սիրէր. զարծի՞ւն, որ բարձրաթռիչ լինելով ձեռք չէր հասներ. կապիկն եւս դիմաց կեցած պըտպտանքով կը խաղար ու կը շողոքորթէր, իբրեւ թէ ինքն մերձաւոր ազգակից է Մարդուն, զայդ եւս թողուց Ադամ, որ երթայ վերջի դարուն իւր բնագէտ ու իմաստակ զաւակներուն հետ ամուսնանայ. որք արհամարհելով մարդուն տիրական պատիւը, բանականութեան գերագոյն շնորհն. եւ դիմաց հրաշագեղ տիպարը, անմտացան կարծել թէ մարդն կապկի սերունդն է, եւ կապիկն է մարդուն նախահաւն։ Այսպէս անընկեր մնաց խեղճ Ադամ ու սկսաւ հոգալ ու տխրել։ Բոլոր Դրախտի գեղազան վայելչութիւնք չկրցին զինքըն սփոփել, նա միայնակ էր, ուստի, Տէր Աստուած փութաց նորա տխրութիւն փարատել, թանձրքուն թափեց նորա աչքին վրայ, եւ նորա կողերուն մի ոսկորն առնելով հրաշապէս նորաստեղծեց Եւան կենդանի հողէն նորահրաշ կենդանի մարդ կերտելով։ Զարթեաւ Ադամ քնաթաթախ աչքով, տեսաւ առընթեր իւր կեցած իւր մահատիպ պատկերը, հիացաւ, հաւանեցաւ, ու խայտալով գոչեց. «Ահա այժմ ոսկր յոսկերաց իմոց, եւ մարմին` ի մարմնոյ իմմէ». եւ այլն։ Ադամ, որ բոլոր կենդանեաց անունները վայելչապէս յորջորջեց, առանց վարանման գտաւ իւր ընկերին անունը։ Աստուած զայն Օգնական կոչեց. իսկ Ադամ Կին (ընդգծումը մերն է). զոր բացատրելով կը մեկնէ իբր իսկական մասն իւր անձէն առնուած. որով մեղմով իմն կ՚ազդարարէ իւր արարչին, թէ ինչպէ՞ս հնար էր, որ ինքն օտար մարմին եւ օտար ոսկր իւր համար ընկեր ընդունէր, եւ կցէր պատուաստէր զայն իւր մարմնոյն միութեան հետը, որ անբնական էր։ Այսպէս աւարտեցաւ Դրախտին հարսանիքը, որոյ պսակադիր Քահանայն Աստուած էր, Եկեղեցին Դրախտն էր, Խաչ ու Աւետարան Կենաց ծառն էր. Շարական երգող Տիրացուն Սոխակն էր, վկայող ժողովուրդը բոլոր կենդանեաց սեռն էր. հարսնարանին խնճոյք կազմող մատակարարն ու մատռուակ` հրեշտակաց դասն էր. անմահ անուշահամ գինին` Դրախտի չորս գետերն էին. սուրբ եւ մաքուր առագաստ` հովանաւոր ծառաստաննէր։ Ահա այսպէս կազմեց Տէր Աստուած առաջին ընտանիքը. իւր արարչական աջով օրհնեց նորապսակ ամուսինները, եւ սիրոյ անխզելի կապով զիրենք, այնչափ ամուր եւ անբաժանելի, մինչեւ թողուլ հայր ու մայրը եւ ամուսնոյն ետեւէն երթալ. որ կը յայտարարէ դրախտին Քահանայապետն թէ, «Զոր Աստուած զուգեաց, մարդ մի՛ մեկնեսցէ». այսինքն թէ պսակին խորհուրդը վեհ է. եւ թէ զայն Արարչին հզօր ձեռք կապեց, թող ստեղծուած մարդը իւր տկար ձեռքով չհպի յանդգնութեամբ քակել զայն։ Բայց աւա՜ղ, դրախտի ընտանեաց մէջ ուրիշ երկպառակիչ մարդ չմտաւ, զի դեռ չկար. միայն խորամանկ օձը կը նախանձէր երկու սիրելեաց երջանկութեան վերայ. ուստի նենգութեամբ խորհեցաւ երկու անփորձ ամուսինները ապերջանիկ վիճակի մէջ դնել. եւ դրախտին մէջ մահ բերելով, անեղծ մարդոյն անմահ կեանքը մեռուցանել։ Կեղծաւոր ու ստախօս կենդանին իւր պատերազմի ձեռնարկութեան գաղտնի յատակագիծը պատրաստելով` յարձակեցաւ նախ տկար կնոջ վերայ այն պահուն, երբ նա միայնակ էր ու առանց իւր մեծ թիկնապահին կը շրջէր. գիտութեան ծառին տակ իւր դարանը լարեց կնոջ նորազգաց ցանկութիւնը գրգռեց դէպի գեղեցիկ պտուղը, գեղեցիկովը` գեղեցիկը որսաց։ Նա քաջ մտաբերեց թէ երբ զկին խաբեմ հանեմ դրախտէն, անշուշտ Ադամ անոր ետեւէ կ՚երթայ։ Արարիչն այնպէս պատուիրեց. կարելի չէ որ նա բաժնուի իւր կենակցէն.եւ թէ չերթայ եւս, դարձեալ ես կը շահիմ. զի ամուսնութիւն առանց աճման կը մնայ եւ Աստուծոյ օրհնութեան նպատակը ի դերեւ կը հանեմ։ Իժ օձն այսպէս յաղթանակեց. եւ իւր յաղթանակ տեւեց վեց հազար տարի. մինչեւ հասաւ Աստուածորդին, Խաչի ոտքի տակ ճմլեց դարանակալ օձը, եւ գոչեց` «Ո՞ւր է, մահ, խայթոց քո»: Անխելամուտ մարդիկը դրախտի ընտանեաց եւ արդի Ադամարդւոց վիճակին վրայ կարեկցելով` զԱստուած կը դատեն. թէ նա խստութեամբ պատժեց իւր սիրելի ձեռակերտները, մահով եւ արիւնով գրեց նոցա վճռագիրը. փանաքի պտղոյն համար մահ սահմանեց. զոր իբրեւ ծաղր ու կատակ ի դէմս կը բերէր կոյր Յազկերտը` Հայոց նախարարաց առաջը։ Ափիբերան պէտք է լռէ աստ մարդոց կեղակարծ դատաստանը. զի անհուն անտակ է Աստուծոյ նախատեսութեան խորը. ո՛վ գիտէ, գերագոյն եւ բարերար դատաւորը` դրախտի յանցաւոր ընտանիքը պատժելով առաւել եւս բարերարեց. վասն զի մեր նախածնողք` Գիտութեան բարւոյ եւ չարի պտուղ ճաշակելէն յետոյ եթէ յաջողէին Կենաց ծառէն եւս ճաշակել, աներկբայ էր որ այնուհետեւ մեղաց մէջ անմահ կը մնային. որով իրենց եւ իրենց բոլոր սերունդները անիծեալ եւ տատանեալ կեանք պիտի վարէին աշխարհիս վերայ, եւ մահու ցանկանալով չգտնէին զայն։ Խնամակալն Աստուած մահով հանգոյց հողին մէջ իւր պատժապարտ ծառաները. մինչեւ իւր միածին որդին եւս ի գերեզման այցելելու ղրկեց. նա մահով քաւեց իւր նախահօր յանցանքը կրկին անգամ մեղապարտ ծառայն հողէն հանելով գրկեց վերբերեց տարաւ երկնից դրախտը։ Դրախտի տարաբախտ ընտանիքէն պէտք է օրինակ ու խրատ քաղենք նոր դրախտի որդիքներս, զգուշանանք չարանախանձ օձին հրապուրիչ թոյնէն. եթէ նա ջանաց, մահ մտոյց հին դրախտը ու մերնախածնողքը մահացոյց, պիտի ջանայ նաեւ նոր դրախտի մէջ Ադամայ հաւատացեալ որդիքները երկնիցդրախտէն հանել (ընդգծումը մերն է)։ Հոն տեսանք. որ բարեխնամն Աստուած թէպէտ մեծագորով, այլ արդարութիւնը ի գործ դնելով չխնայեց երբեք իւր նոր ձեռատունկներուն, զոր վաղ խամրացոյց խորամանկ օձին շունչ։ Արժան է խելամտիլ անցելոյն աղէտներով, դիտել ու տեսնել նենգաւոր օձին դարանամուտ հետքերը, թէ նա ինչպէս կը շրջի ու կը սողայ մեր մէջ. նա աշխարհիս չար մշակն է, որոմնացան թշնամին, նա ատելութիւն կըսերմանէ, նա միութիւն կ՚երկպառակէ, ու վեր ի վար կը խռովէ ընտանեկան կեանքը (ընդգծումը մերն է)։ Բայց հզօր մանուկն Յիսուս բռնեց եւ կապեց յաւիտենական շղթայով այդ մահաշունչ վիշապը, եւ խրախոյս կարդաց Եկեղեցւոյն ընտանեաց, որ զօրանան, քաջալերուին, կոխեն ու ջախջախեն նորա գլուխը, որ դրախտի օրէն սկսեալ դարանակալ օձը թշնամի դարձաւ մարդոյն, ու միշտ կ՚սպասէ հարկանել նորա գարշապարը եւ թունաւորել մարդոյն կեանք։ ՍՈՒՐԲ ԳՐՈՑ պատմութենէն կ՚իմանանք թէ` Տէր Աստուած տիեզերաց ճարտարապետ երբ մեր բնական աշխարհին շէնքը ու հրաշալի զարդերը բովանդակեց. նախապէս պատրաստելով զայն իբրեւ բնակութիւն եւ սահման թագաւորութեան Մարդոյն։ Աստուած, որ բանիւ միայն կ՚արարչագործէր, Եդեմական դրախտը իւր ձեռքով տնկեց. եւ իբրեւ արքայական պալատ զարդարեց զայն ի պատիւ առաջնաստեղծ Մարդոյն, որ իւր տիրական պատկեր կը կրէր, եւ ինչպէս յերկինս իւր պետական աթոռ դրած էր, երկիրն եւս Մարդոյն պարգեւ տուաւ, եւ դրախտին մէջ հաստատեց Ադամ թագաւորին անմահութեան գահը։ Չգիտեմ, երբ կենդանի շնչով բանականութեամբ հոգիացաւ հողն ու կաւն, ու յանկարծ աչք բացաւ տեսաւ նախ իւր ստեղծող Արարիչն. երկինք, երկիր, եւ իւր բոլոր շրջապատը` զարմանազան արարածները. զգա՞ց արդեօք ու համբուրե՞ց այն մեծագործ ձեռք, որ զինքն յանարգ կաւէն մարդ նկարեց. իմացա՞ւ թէ ինքն երկրի թագաւոր էր եւ պիտի իշխէր ծովուն, ցամաքին ու բոլոր հպատակ արարածոց։ Այո, այս տիրական իշխանութեան բարձրագոյն հրամանն ընդունեցիր իւր Արարչապետէն. թէ «Աճեցէ՛ք եւ տիրեցէք երկրին» (ընդգծումը մերն է). բայց անզոյգ մարդն ի՞նչով պիտի աճէր ու բարգաւաճէր (ընդգծումը մերն է)։ Ադամ թագաւոր էր, այլ թագուհի չկար. ուստի, կ՚ըսէ Սուրբ գիրք, թէ Տէր Աստուած համաշխարհական հանդէս կազմեց, բոլոր ազգ թռչնոց ու անասնոց հրաւիրեց դրախտի ծառազարդ սրահը. հրաման տուաւԱդամայ, որ իւր հպատակ արարածոց վայելուչ անունները ինքը դնէ յորմէ յայտ է թէ մեր մանուկ Նախահայր դրախտի դպրոցի մէջ բնագէտ իմաստուն էր. զի վարժապետն Աստուած էր, որ փչեց նորա երեսը ու ճառագայթեց գիտութեան լուսով։ Երբ կը տեսնէր ու կը դիտէր Ադամ կենդանեաց բոլոր ազգը` զոյգ զոյգ իւր առաջ կեցած, կը հանազանդին իրեն համոբյր եւ ընտանի բնաւորութեամբ, թերեւս ինքնին մտախոհ լինելով պահ մը տխրեցաւ իր միայնութեանը վրայ, ու երանի տուաւ անբան կենդանեաց. որ զուգակից ընտանութեամբ քան զինքն երջանիկ էին (ընդգծումը մերն է)։ Մանաւանդ երբ կը տեսնար որ սոխակ իւր վարդն ունէր, տատրակ իւր ամուսին, արօրիկ իւր սիրանուէր ընկերը. առաւել եւս վարանեցաւ բանաւոր մարդն Ադամ. եւ այն ինչ նորապսակ թագաւորի մը պէս թագ կապած կ՚իշխէր. հրամայեց Տէր Աստուած, որ ընդհանուր կենդանեաց ազգէն իւր ազատ ընտրութեամբ հաւանելով իրեն համար կենակից ընկեր` հարսն ու թագուի ընտրէ, զոր եւ կամի։ Քանի՞ ծանր եւ դժուարին էր անզուգական մարդուն համար, որ նա խնոարհէր ու ստրկանար անբանաւոր կենդանեաց սեռէն իրեն ընկեր ընտրէր։ Եւ միթէ Տէր Աստուած կը փորձէ՞ր զինքն տեսնել թէ` իւր բանաւոր նախապատիւ մարդըն, որ տիրական պատկերով կը փայլէր, եւ պատուով ու փառքով բոլոր ձեռակերտաց վրայ իշխան կարգուած էր, կը ճանչնա՞յ իւր ազնուականութեան շնորհ ու մեծութիւն. եւ թէ կը զիջանի՞ հաւասարիլ անասնոց։ Մեծանձն եւ հանճարեղ էր մեր նախահայր. համայն կենդանեաց սեռին մէջ չգտաւ համեմատ ինչ, որ իւր պատուոյն ու ընկերութեան արժանի լինէր։ Թող այս, երս սահմանադիր արարչապետ բոլոր կենդանեաց սեռը զոյգ զոյգ ստեղծեր էր. զրկանք եւ յափշտակութիւն չէ՞ր արդեօք եթէ հաճէր Ադամ մինն առնուլ եւ միւսն թողուլ։Նա կը տեսնար թէ սիրուն երգիչ էր սոխակ, եթէ զայն խլէր վարդի թփէն, անշուշտ վարդն կը թոռմէր ու կըմեռնէր. թէ տատրակն առնուր, նորա ամուսնասէր ընկերն այլեւս ամուսին չընտրելով` այնպէս միայնակ զոր հանապազ կը սգար ու կը հառաչէր։ Զո՞վ ընտրէր Ադամ, զօրաւոր առի՞ւծը, որ կենդանեաց թագաւոր էր եւ անտառ կը սիրէր. զարծի՞ւն, որ բարձրաթռիչ լինելով ձեռք չէր հասներ. կապիկն եւս դիմաց կեցած պըտպտանքով կը խաղար ու կը շողոքորթէր, իբրեւ թէ ինքն մերձաւոր ազգակից է Մարդուն, զայդ եւս թողուց Ադամ, որ երթայ վերջի դարուն իւր բնագէտ ու իմաստակ զաւակներուն հետ ամուսնանայ. որք արհամարհելով մարդուն տիրական պատիւը, բանականութեան գերագոյն շնորհն. եւ դիմաց հրաշագեղ տիպարը, անմտացան կարծել թէ մարդն կապկի սերունդն է, եւ կապիկն է մարդուն նախահաւն։ Այսպէս անընկեր մնաց խեղճ Ադամ ու սկսաւ հոգալ ու տխրել։ Բոլոր Դրախտի գեղազան վայելչութիւնք չկրցին զինքըն սփոփել, նա միայնակ էր, ուստի, Տէր Աստուած փութաց նորա տխրութիւն փարատել, թանձրքուն թափեց նորա աչքին վրայ, եւ նորա կողերուն մի ոսկորն առնելով հրաշապէս նորաստեղծեց Եւան կենդանի հողէն նորահրաշ կենդանի մարդ կերտելով։ Զարթեաւ Ադամ քնաթաթախ աչքով, տեսաւ առընթեր իւր կեցած իւր մահատիպ պատկերը, հիացաւ, հաւանեցաւ, ու խայտալով գոչեց. «Ահա այժմ ոսկր յոսկերաց իմոց, եւ մարմին` ի մարմնոյ իմմէ». եւ այլն։ Ադամ, որ բոլոր կենդանեաց անունները վայելչապէս յորջորջեց, առանց վարանման գտաւ իւր ընկերին անունը։ Աստուած զայն Օգնական կոչեց. իսկ Ադամ Կին (ընդգծումը մերն է). զոր բացատրելով կը մեկնէ իբր իսկական մասն իւր անձէն առնուած. որով մեղմով իմն կ՚ազդարարէ իւր արարչին, թէ ինչպէ՞ս հնար էր, որ ինքն օտար մարմին եւ օտար ոսկր իւր համար ընկեր ընդունէր, եւ կցէր պատուաստէր զայն իւր մարմնոյն միութեան հետը, որ անբնական էր։ Այսպէս աւարտեցաւ Դրախտին հարսանիքը, որոյ պսակադիր Քահանայն Աստուած էր, Եկեղեցին Դրախտն էր, Խաչ ու Աւետարան Կենաց ծառն էր. Շարական երգող Տիրացուն Սոխակն էր, վկայող ժողովուրդը բոլոր կենդանեաց սեռն էր. հարսնարանին խնճոյք կազմող մատակարարն ու մատռուակ` հրեշտակաց դասն էր. անմահ անուշահամ գինին` Դրախտի չորս գետերն էին. սուրբ եւ մաքուր առագաստ` հովանաւոր ծառաստաննէր։ Ահա այսպէս կազմեց Տէր Աստուած առաջին ընտանիքը. իւր արարչական աջով օրհնեց նորապսակ ամուսինները, եւ սիրոյ անխզելի կապով զիրենք, այնչափ ամուր եւ անբաժանելի, մինչեւ թողուլ հայր ու մայրը եւ ամուսնոյն ետեւէն երթալ. որ կը յայտարարէ դրախտին Քահանայապետն թէ, «Զոր Աստուած զուգեաց, մարդ մի՛ մեկնեսցէ». այսինքն թէ պսակին խորհուրդը վեհ է. եւ թէ զայն Արարչին հզօր ձեռք կապեց, թող ստեղծուած մարդը իւր տկար ձեռքով չհպի յանդգնութեամբ քակել զայն։ Բայց աւա՜ղ, դրախտի ընտանեաց մէջ ուրիշ երկպառակիչ մարդ չմտաւ, զի դեռ չկար. միայն խորամանկ օձը կը նախանձէր երկու սիրելեաց երջանկութեան վերայ. ուստի նենգութեամբ խորհեցաւ երկու անփորձ ամուսինները ապերջանիկ վիճակի մէջ դնել. եւ դրախտին մէջ մահ բերելով, անեղծ մարդոյն անմահ կեանքը մեռուցանել։ Կեղծաւոր ու ստախօս կենդանին իւր պատերազմի ձեռնարկութեան գաղտնի յատակագիծը պատրաստելով` յարձակեցաւ նախ տկար կնոջ վերայ այն պահուն, երբ նա միայնակ էր ու առանց իւր մեծ թիկնապահին կը շրջէր. գիտութեան ծառին տակ իւր դարանը լարեց կնոջ նորազգաց ցանկութիւնը գրգռեց դէպի գեղեցիկ պտուղը, գեղեցիկովը` գեղեցիկը որսաց։ Նա քաջ մտաբերեց թէ երբ զկին խաբեմ հանեմ դրախտէն, անշուշտ Ադամ անոր ետեւէ կ՚երթայ։ Արարիչն այնպէս պատուիրեց. կարելի չէ որ նա բաժնուի իւր կենակցէն.եւ թէ չերթայ եւս, դարձեալ ես կը շահիմ. զի ամուսնութիւն առանց աճման կը մնայ եւ Աստուծոյ օրհնութեան նպատակը ի դերեւ կը հանեմ։ Իժ օձն այսպէս յաղթանակեց. եւ իւր յաղթանակ տեւեց վեց հազար տարի. մինչեւ հասաւ Աստուածորդին, Խաչի ոտքի տակ ճմլեց դարանակալ օձը, եւ գոչեց` «Ո՞ւր է, մահ, խայթոց քո»: Անխելամուտ մարդիկը դրախտի ընտանեաց եւ արդի Ադամարդւոց վիճակին վրայ կարեկցելով` զԱստուած կը դատեն. թէ նա խստութեամբ պատժեց իւր սիրելի ձեռակերտները, մահով եւ արիւնով գրեց նոցա վճռագիրը. փանաքի պտղոյն համար մահ սահմանեց. զոր իբրեւ ծաղր ու կատակ ի դէմս կը բերէր կոյր Յազկերտը` Հայոց նախարարաց առաջը։ Ափիբերան պէտք է լռէ աստ մարդոց կեղակարծ դատաստանը. զի անհուն անտակ է Աստուծոյ նախատեսութեան խորը. ո՛վ գիտէ, գերագոյն եւ բարերար դատաւորը` դրախտի յանցաւոր ընտանիքը պատժելով առաւել եւս բարերարեց. վասն զի մեր նախածնողք` Գիտութեան բարւոյ եւ չարի պտուղ ճաշակելէն յետոյ եթէ յաջողէին Կենաց ծառէն եւս ճաշակել, աներկբայ էր որ այնուհետեւ մեղաց մէջ անմահ կը մնային. որով իրենց եւ իրենց բոլոր սերունդները անիծեալ եւ տատանեալ կեանք պիտի վարէին աշխարհիս վերայ, եւ մահու ցանկանալով չգտնէին զայն։ Խնամակալն Աստուած մահով հանգոյց հողին մէջ իւր պատժապարտ ծառաները. մինչեւ իւր միածին որդին եւս ի գերեզման այցելելու ղրկեց. նա մահով քաւեց իւր նախահօր յանցանքը կրկին անգամ մեղապարտ ծառայն հողէն հանելով գրկեց վերբերեց տարաւ երկնից դրախտը։ Դրախտի տարաբախտ ընտանիքէն պէտք է օրինակ ու խրատ քաղենք նոր դրախտի որդիքներս, զգուշանանք չարանախանձ օձին հրապուրիչ թոյնէն. եթէ նա ջանաց, մահ մտոյց հին դրախտը ու մերնախածնողքը մահացոյց, պիտի ջանայ նաեւ նոր դրախտի մէջ Ադամայ հաւատացեալ որդիքները երկնիցդրախտէն հանել (ընդգծումը մերն է)։ Հոն տեսանք. որ բարեխնամն Աստուած թէպէտ մեծագորով, այլ արդարութիւնը ի գործ դնելով չխնայեց երբեք իւր նոր ձեռատունկներուն, զոր վաղ խամրացոյց խորամանկ օձին շունչ։ Արժան է խելամտիլ անցելոյն աղէտներով, դիտել ու տեսնել նենգաւոր օձին դարանամուտ հետքերը, թէ նա ինչպէս կը շրջի ու կը սողայ մեր մէջ. նա աշխարհիս չար մշակն է, որոմնացան թշնամին, նա ատելութիւն կըսերմանէ, նա միութիւն կ՚երկպառակէ, ու վեր ի վար կը խռովէ ընտանեկան կեանքը (ընդգծումը մերն է)։ Բայց հզօր մանուկն Յիսուս բռնեց եւ կապեց յաւիտենական շղթայով այդ մահաշունչ վիշապը, եւ խրախոյս կարդաց Եկեղեցւոյն ընտանեաց, որ զօրանան, քաջալերուին, կոխեն ու ջախջախեն նորա գլուխը, որ դրախտի օրէն սկսեալ դարանակալ օձը թշնամի դարձաւ մարդոյն, ու միշտ կ՚սպասէ հարկանել նորա գարշապարը եւ թունաւորել մարդոյն կեանք։ (Շարունակելի…)

Tags, , , ,

ԴՐԱԽՏԻ ԸՆՏԱՆԻՔ. ՆԱԽԱԲԱՆ. ԱՌ ԸՆԹԵՐՑՈՂՍ. Մկրտիչ Խրիմյան

Հեղինակ՝ ԽՐԻՄԵԱՆ ՄԿՐՏԻՉ

 

ՆԱԽԱԲԱՆ. ԱՌ ԸՆԹԵՐՑՈՂՍ (Կրճատումներով)

       Բարեկամ ժողովուրդ Հայոց, Ձեզ կը նուիրե դուզնաքեայ երկասիրութիւնս, որոյ մակագիրն է ԴՐԱԽՏԻ ԸՆՏԱՆԻՔ։ Այս անուն քաղցր ու ժողովրդական է. թերեւս զարմանաք եւ մեղադրէք զիս, զի գրքիս առարկաներն առաւել աշխարհիս առարկայից վերայ են, քան թէ երկնից արքայութեան։ Զիս պիտի դատէ՞ք արդեօք, երբ Եկեղեցւոյ վարդապետ, Աւետարանի աշակերտ, կենաց Հացին տնտես, թողու իւր բարձրագոյն պաշտօն, Պօղոսի քարոզած երկնից անճառ դրախտը, եւ երկրի ընտանեկան դրախտի համառ ճառէ։ Ճշմարիտ կը լինէր քո այդ դատաստան, եթէ երկնից դրախտ մոռնայի, ու չը կապէի զայն երկրիս դրախտի հետը, որ իսկապէս երկնից դրախտին հիմն է։ Ես Եկեղեցւոյ համար կը խօսիմ, որ Քրիստոսի տնկաց դրախտն է, եւ նորա սուրբ ընտանիքն են Նոր Եկեղեցւոյ զաւակները։ Ահաւասիկ այդ նոր Դրախտի ընտանեաց համար է դոյզն վաստակս, յոր տքնեցայ, որպէս զի Դրախտի ընտանեաց կեանք բարւոքի։ Գիտնալ ու հաւատալ պէտք է, որ աշխարհիս ընտանեկան դրախտին մեղապարտ եւ անհնազանդ զաւակներն` երկնից դրախտը կարող չեն ժառանգել։ Ուստի այս ընտանեկան կեանքի սեղանին վրայ ես միայն սոսկ հաց չպատրաստեցի, եւ թէ պատրաստէի եւս` Յիսուս հրաման կուտար, ինչպէս տուաւ իւր աշակերտաց, երբ անապատի մէջ ժողովուրդ քաղցած հաց կը խնդրէր` ասաց Յիսուս «Դուք տուք դոցա ուտել»։ Աստի յայտ է թէ, կենաց բանին հետը մերթ եւս ժողովուրդին հաց մատակարարել. Աւետարանին հակառակ տնտեսութիւն չէ։    … Ժողովուրդ Հայոց, քեզ համար նկարեցի Դրախտի ընտանիքը. կ՚աղաչեմ, որ իբրեւ հայելի դնես աչքիդ հանդէպ, նայիս ու տեսնաս հիւանդ եւ հիւծեալ կերպարանքդ։ Կարկի բերանս, թէ չարագուշակ լինիմ քեզ համար, մահդ ինքնին կը կոչես, ու պիտի մեռնիս, եթէ չաղավաղես դարման տանել այդ համաճարակ ու մաշող, մահաբեր ախտիդ. որ թէ կանուխ թէ անագան զքեզ դէպի թշուառութեան գերեզման կը տանի։ Կը խոժոռիս թերեւս երբ խիստ կը խօսիմ եւ խստութեամբ կը դատեմ զքեզ, եւ միթէ կը կարծե՞ս թէ ես միայնեմ եւ դու ինքնին զքեզ չե՜ս դատեր։ Հապա ի՞նչ է այն, որ զօր հանապազ տրտունջ կը բառնաս, կ՚աղաղակես, թէ ահաւասիկ կը կորնչիմք։ Հրէամիտ մի լինիր, զայլ ոք պատճառ մի դներ, ո՛չ ոք զքեզ կը կորուսանէ. կորուստ քո ի քէն է, քո տնէն է, եւ քո ընտանիքէն։ Ուրեմն եթէ ստոյգ է եւ կ՚զգաս դու, թէ կը կորնչիս եւ թէ թշուառութեան օրերը մօտալուտ են, պիտի հասնին քեզ, եւ դու ամէն օր աչքիդ առաջ կը տեսնաս անկեալ ընտանեաց վշտագին տառապանքն (ընդգծումը մերն է)։ Այո՛, կը տեսնաս եւ տակաւին չես խելաբերիր. թողեր ես զքեզ վարեն ուտանին, եւ ո՞ւր, դու գիտե՞ս. ես կանխաւ ասացի քեզ, թէ ուր կը տանին։ Յո՜ւշ, յո՜ւշ, յետս դարձիր. թող տուր, մահ է, մի հպիր, ձեռներդ թօթափէ այդ զեղծմանց փոշիներէն. ընտանեկան սրահիդ սեմոց վրայ այս առած գրէ ԾԱՆԻՐ ԶՔԵԶ (ընդգծումը մերն է)։ Այդ իմաստուն առածը մի՛ մոռնար, կարդա՛, միշտ, չափ ու սահման դիր տնտեսական կառավարութեանդ, հացդ չափով կեր, ջուրդ չափով խմէ, հանդերձդ չափով հագիր. թող Հայոց տիկնայք քառասուն կանգուն հազար թերթիկ շրջազգեստը տասն կանգունի փոխեն, որ բաւ եւ շատ է այնչափ մարդոյ հասակի վայելչութեան. զոր Արարիչը չափով ստեղծեր է։ Թող այր մարդիկ իրենց սպրպիկ նեղ ձեւ հանդերձը փոքր ինչ ընդլայնեն, որ անձկութենէն չպատռի։ Թող չափ դնեն դարձեալ ընտանեկան այն ամէն պէտքերուն. գիտնալով թէ պէտքերն անսպառ են, զորս օր ըստ օրէ կը հնարէ Եւրոպիոյ ձեռարուեստ հանճարը, եւ մարդոյն ցանկութիւն եւ հաճոյքը անհուն անսահման են, եթէ չափ չի դնենք` մարդ միանգէտ մանուկ է, կը վազէ միշտ դէպի սիրուն խաղալիքները (ընդգծումը մերն է)։ Ուրեմն պէտք է խոհական ու կատարեալ մարդ լինինք. սանձ դնենք մեր մանկամտութեան. փորձառութեամբ եւ մեծամեծ տուժերով տեսանք եւ կը տեսնամք մեր ընտանեկան բիւրաւոր աղէտները թէնիւթապէս եւ թէ բարոյապէս (ընդգծումը մերն է)։        Ժամ հասաւ, խոստովանիմ քեզ. ով ազգ Հայոց, չորս տարուան Պատրիարքութեանս շրջանին մէջ, քո ընտանեկան բազմապատիկ աղէտները ես ինքնին տեսայ. եւ այդ աղէտներուն մէջ` առաւել աղէտաւոր էին ամուսնական խնդիրները. որք թէ ո՞րչափ եւ քանի պատիկ ծանրալուր են. ես կը ծածկեմ այդ թուանշանը եւ խնդրոց պատմութիւնը չեմ յայտներ քեզ։ Եթէ կը դժուարիս հաւատալ` ինձ վկայ եւ ապացոյց կը կոչեմ աստ Պատրիարքարանի Դատաստանական խորհրդոց արձանագիրը։ Սակայն մեր ընտանկան զեղծմունքներու բովանդակ ցանկը պէտք չէ, որ միայն այդ արձանագրէն կշռենք, վասնզի մեր այս աւուր իւրաքանչիւրին ընտանեկան կեանքը կենդանի արձանագրութիւն է. մարդ որ աչք ունի` կարող է զայն կարդալ առտնին եւ հրապարակաց մէջ. ուր ցուցամոլ շռայլութիւն կը շրջի նազելով իբրեւ Անգլիացի լորտ եւ թագուհի, կարծելով թէ իւր հարստութիւն` Անգղիոյ անսպառ ոսկին է։ Ո՛չ, ո՛չ։ Այնպէս մի՛ կարծէք, ո՛վ Հայոց ընտանիք (ընդգծումը մերն է), ճանչցէք Ձեր չափն ու վիճակը դուք շատ աղքատ էք ոսկւով ու մտքով. աղքատ էք դաստիարակութեամբ եւ ազատութեամբ. աղքատ էք գործունեայ աշխատասիրութեամբ. աղքատ էք արուեստական հանճարով. աղքատ էք իմաստուն տնտեսագիտութեամբ։ Առանց մտաւոր եւ նիւթական հարստութեան` դու միթէ արժանի կը համարի՞ս զքեզ նոյն Եւրոպական ժողովրդոց ճոխ կեանքը վայելել։ Ծանի՛ր, այդ կեանքը, ա՛յդ յառաջդիմութիւնը` (ընդգծումը մերն է) ճակատի անխոնջ քրտինքով բազմակերպ արեան զոհերով, հարիւրաւոր տարիներու մէջ հազիւ հազ կազմուած է, եւ դու դեռ երէկ սկսեցիր նոր երախայի պէս քերական կարդալ. կը կարծես ու կը հաւատա՞ս, թէ ուսեալ եւ քաղաքակիրթ Եւրոպացի դարձար։ Ես կը գովեմ քո եռանդը, որ կը ձգտիս դէպի յառաջդիմութիւն եւ քաղաքակրթութիւն, միայն թէ սխալ ըմբռնած ես, որպէս թէ զեղխութիւն, զեղծմունք. նորասիրութեան բուռն տենչանքը, ճշմարիտ քաղաքակրթութեան նմանողութիւն է (ընդգծումը մերն է)։ Այդ նոյնիսկ քաղաքակիրթ ժողովրդոց մէջ սինլքոր մասին կարծիքն է եւ վարք։ Դու ազնիւ եղիր ու ազնիւ ժողովրդոց բարի ու պարկեշտ օրինակին հետեւի՛ր. որոց ամենայն ինչ կշռով ու չափով է. որոց ընտանեկան կեանքին լոյս եւ առաջնորդ ուսումն, դաստիարակութիւն եւ տնտեսութիւնն է (ընդգծումը մերն է)։ Քաղաքակիրթ ժողովուրդ այս երեք բառերով կը վարէ իւր ընտանեկան կեանք, այս երեք բառերն են, որով նոքա բարեբաստիկ եւ երջանիկ կ՚ապրին աշխարհիս վրայ, վասնզի ուսան լուսով հաց կը գտնեն, դաստիարակութեամբ հոգին եւ սիրտ կրթելով բարի ընտանիք կը կազմեն, իսկ տնտեսութեամբ հացին սեղան եւ այլ կեանքի պիտոյքները չափով ու կշռով կը մատակարարեն միշտ հոգալով ապագայի անստոյգ օրերն. որ անշուշտ կը պատրաստեն մարդոյն համար կամ երջանիկ բախտ կամ թշուառ կեանք։ Բայց մարդ իւր ներկային մէջ կամ զգաստութեամբ կամ ապշութեամբ իւր ապագայ օրերն ինքնին ձեռօք կը պատրաստէ. զի ներկան ապագային հիմն է եւ ապագան ներկային յաջորդութիւն եւ շէնք։ Բովանդակենք մեր յորդորական ճառը, ով դուք ընտանիք Հայոց, ուղղեցէ՛ք ձեր ներկան, որ ապագան ուղիղ լինի. տնտեսցէ՛ք ձեր ներկան, որ ապագային հարցը չպակսի։ Մի մոռնաք վերոյիշեալ երեք պայմանները, որ մեր թշուառ կեանքը կը բարւոքեն. եւ այս է` լուսով հաց գտէք, դաստիարակութեամբ բարի ընտանիք կազմեցէք. իսկ իմաստուն տնտեսութեամբ հոգացէք միանգամայն ձեր ներկան եւ ապագան (ընդգծումը մերն է)։ (Շարունակելի…)

Tags, , , ,

«Սեւ Խաչ» ազգային-ազատագրական խմբակը

         Ազատագրական գաղափարները նոր ուժով բորբոքվեցին Վանում, երբ Բեռլինի վեհաժողովից հիասթափված՝ 1879թ. Մկրտիչ Խրիմյանը վերադարձավ Վան: Այդ ժամանակահատվածում Վանում որպես ռուսական փոխհյուպատոս՝ պաշտոնավարում էր Կոստանդին Կամսարականը: Կրթական և լուսավորչական լայն աշխատանքներ էր ծավալել Վանում նաև Մկրտիչ Փորթուգալյանը, ով հիմնել էր վարժապետանոց՝ Կեդրոնական Վարժարանը: Պետք է նշենք, որ հատկապես Փորթուգալյանի և Խրիմյանի ծավալած լուսավորչական-կրթական աշխատանքների շնորհիվ ձևավորվում էր մի իսկական հեղափոխական ազատատենչների սերունդ, ովքեր գալիս էին իրենց ուսերի վրա վերցնելու Հայ ազգի ազգային-ազատագրական պայքարը:

«Սեւ Խաչ»

Եվ բոլորովին պատահական չէ, որ հենց Փորթուգալյանի խորհրդով և անմիջական մասնակցությամբ Վանում ստեղծվեց գաղտնի ազգային-ազատագրական կազմակերպությունը: «Սեւ Խաչ»-ի ձևավորման և կազմավորման մեջ իրենց գործուն մասնակցությունն ունեին նաև Մկրտիչ Խրիմյանն ու ռուսական փոխհյուպատոս Կ. Կամսարականը: Ահա՝ Փորթուգալյանի, Խրիմյանի և կարելի է ասել, որ նաև Կամսարականի ջանքերով 1879թ. վերջին Վանում ստեղծվեց «Սեւ Խաչ» գաղտնի ազգային-ազատագրական կազմակերպությունը: «Սեւ Խաչ»-ն ուներ իր լեգալ և անլեգալ օրգանները: Լեգալը Վանում հաստատված կիրակնօրյա լսարաններն ու ակումբներն էին, և այստեղ էր, որ Փորթուգալյանը` իբրև ուսյալ և ազատամիտ մտավորական, ձգտում էր ժողովրդի մեջ արթնացնել ազգային ինքնագիտակցությունը, բալկանյան ժողովուրդների ազատագրական պայքարի օրինակով ցույց տալ ազատագրվելու միակ ճիշտ ուղին: Անլեգալ օրգանը «Զինակիր» անունով երիտասարդական խումբն էր (որը 1882 թվականի մայիսին, Ազգային սահմանադրության 22-րդ տարեդարձի առթիվ, զինված երթ է կազմակերպել մինչև Վարագա վանքը), որն զբաղվում էր զենք հայթայթելով (զենքի մեծ մասը գնում էին թուրքերից, բանակից ու զինվորներից): «Սեւ Խաչ»-ի  նպատակն էր զերծ պահել հայերի ունեցվածքը  քուրդ, թուրք բեկերի կողոպուտից և կազմակերպել ինքնապաշտպանություն անհրաժեշտության դեպքում։ Ըստ «Սեւ Խաչ»-ի կանոնադրության, նրա անդամները պետք է գործեին անձնվիրաբար և խիստ գաղտնի: Համաձայն «Սեւ Խաչ»-ի կանոնադրության, բոլոր  դավաճանների վրա դրվելու էր «սև խաչ» (որից էլ ծագել է կազմակերպության անվանումը), այսինքն՝ բոլոր դավաճանները դատապարտվելու էին մահվան։ 1880-ի Վանի սովի ժամանակ «Սեւ Խաչ»-ը կազմակերպվել է զինված հարձակում հացահատիկի կառավարական պահեստների վրա, ժողովրդին կերակրելու նպատակով: Գաղտնի կազմակերպություններից էր նաև 1881թ. ստեղծված Կարինի «Պաշտպան հայրենյաց»-ը: «Պաշտպան հայրենյաց»-ը ինքնապաշտպանական նպատակներով ստեղծված գաղտնի կազմակերպություն էր, որի հիմնական շարժիչ ուժը քաղաքի և գյուղի արհեստավորներն ու երկրագործներն էին: Նրա հիմնադիր անդամներից Խաչատուր Կերեկցյանը մեկնելով Վան, Մ. Խրիմյանի միջոցով կապ է հաստատում «Սեւ Խաչ»-ի անդամների հետ: Խրիմյանին և Կամսարականին Վանից հեռացնելուց հետո՝ 1884 թվականին, կառավարությունը փակում է նաև Կենդրոնական վարժարանը, ցրելով Կեդրոնական վարժարանի աշակերտներին: Սա առաջ է բերում հայ ժողովրդի հուզումը, որը «Սեւ խաչ»-ը վերածում է զինված ելույթի: Կարինի «Պաշտպան Հայրենյաց»-ի ջախջախումից հետո (1982 թվականի վերջին) թուրքական իշխանությունները ձերբակալություններ են սկսել նաև Վանում։ Բանտարկվել են կազմակերպության աչքի ընկնող անդամները, իսկ շատերը վտարվեցին Վանից: Որոշակի առկայծումներով «Սև խաչ»-ը իր գոյությունը պահպանեց մինչև 1880-ական թվականների կեսը: Հետագայում՝ 1885 –ին թվականին, «Սև խաչը»-ի անդամների մեծ մասը՝ Մկրտիչ Թերլեմեզյան-Ավետիսյանի գլխավորությամբ, հիմնադրեցին հայկական առաջին քաղաքական կուսակցությունը՝ Արմենական կուսակցությունը:

Tags, , , , ,

Հավատքիս համար ինձ կթաղեք Էջմիածնում, իսկ քաջությանս համար` Խենթի կողքին

Զորավար Մախլուտոյի վերջին պատգամն էր. «Հավատքիս համար ինձ կթաղեք սբ. Էջմիածնում, իսկ քաջությանս համար` «Խենթ»-ի կողքին: Եթե հարմար կդատեք»:
Իսկ ի՞նչ մարտական ուղի էր անցել զորավարը: Մախլուտոն (Սմբատ Բորոյան) ծնվել է 1881 թվականի օգոստոսի 15-ին (նոր տոմարով` օգոստոսի 28)-ին Մուշ քաղաքի սուրբ Մարինե թաղամասում կոշկակարի ընտանիքում: Մանուկ հասակից տեսել ու զգացել է հայերի դաժան հետապնդումները թուրքերի և քրդերի կողմից: Ավարտել է տեղի վանական դպրոցը: Այնուհետև օգնել է հորը կերպասի առևտրով զբաղվելիս, շրջել նրա հետ առևտրական գործերով: 1900 թվականին մտել է ՀՅԴ Մուշի «Երկաթ» խմբի մեջ: Գործակցել է Անդրանիկի, Հրայր Դժոխքի հետ, ահաբեկել Աղբյուր Սերոբին մատնողներից մեկին: 1904 թվականի Սասունի ապստամբության ժամանակ Գևորգ Չավուշի (Գևորգ Ադամյան) հետ ղեկավարել է Իշխանաձորի մարտերը: Սասունի ինքնապաշտպանության պարտությունից հետո Անդրանիկի, Գևորգ Չավուշի և մյուս ֆիդայիների հետ թուրքական զորքերի դեմ շարունակել է կռվել Մշո դաշտում, այնուհետև անցնելով Վասպուրական` մասնակցել է Անդրանիկի ղեկավարած 1904 թվականի հուլիսի 14–ի Աղթամարի կռվին: Զորավար Մախլուտոն Անդրանիկի հետ Ախթամարից Պարսկաստանով անցել է Կովկաս: 1905–1906 թվականներին ակտիվորեն մասնակցել է հայ–թաթարական կռիվներին` ղեկավարելով Ղամարլուի (Արտաշատ) հայության ինքնապաշտպանական մարտերը: Այնուհետև ՀՅԴ որոշումով անցել է Իրան և իր խմբով ակտիվորեն մասնակցել 1905–1911 թվականներին իրանական հեղափոխությանը` կռվելով Ուրմիայի շրջանում: Իրանական հեղափոխության պարտությունից հետո Մախլուտոն անցել է Մուշ, 1912–1914 թթ. ապրել է Մուշում, ամուսնացել Հաջի Հակոբ Կոտոյանի կնքահայրությամբ: Սակայն, 1914 թվականին սկսված Առաջին համաշխարհային պատերազմը փոխել է Մախլուտոյի խաղաղ ապրելու ծրագիրը: 1914 թվականին նա իր ընկեր Արամ Փոթիկյանի հետ անցել է Կովկաս, մտել Զորավար Անդրանիկի (Օզանյան) գլխավորած առաջին կամավորական գնդի մեջ, դարձել Անդրանիկի օգնականը, եղել առաջին գնդի վաշտապետ: Սմբատն այնուհետև Անդրանիկի հետ մասնակցել է Դիլմանի ճակատամարտին (1915 թ. ապրիլի 16–18), Բիթլիսի ազատագրմանը (1916 թ. փետրվար) և բազմաթիվ այլ մարտերի: 1916 թվականին Երևանում Սմբատը կազմակերպել է հայրենակցական միություն «Տարոն–Տուրուբերան» անունով, որի նպատակն էր հանգանակություն կատարել մշեցի և սասունցի փախստականներին օգնելու համար: Որոշ գումար հայթայթելով` Սմբատը գնում է Ալեքսանդրապոլ և տեղի հայրենասեր հասարակության և օրիորդաց միության օժանդակությամբ արհեստանոցներ և երկաթգծի ճյուղ է բացում մշեցի կանանց և տղամարդկանց համար: 1917 թվականի մայիսին կայացած Արևմտահայերի առաջին համագումարում Մախլուտոն ընտրվել է Արևմտահայ ազգային խորհրդի անդամ: 1917 թ. ամռանը նա նշանակվել է Ալաշկերտում գործող հայկական ջոկատի հրամանատար: 1918 թ. գարնանը Մախլուտոն Անդրանիկի հատուկ ջոկատի հետ կռվել է Ջալալօղլու և Էրզրումի մարտերում (1918 թ. փետրվար–մարտ), մասնակցել Ղարաքիլիսայի կռիվներին (1918 թ. մայիս): Այնուհետև Անդրանիկի հետ Դիլիջանի վրայով անցել է Ելենովկա (Սևան)–Նոր Բայազետ (Գավառ, նախկինում` Կամո)–Նախիջևան–Ջուլֆա–Խոյ, մասնակցել Ջուլֆայի կամրջի, 1918 թ. հունիսի 23–ին` Խոյի պաշարմանն ու գրավմանը: 1918 թ. հուլիսի 5–ին Անդրանիկի հրամանով 2–րդ գումարտակի հրամանատար Մախլուտոն նշանակվել է Նախիջևանի Ցղնա գյուղի և նրա շրջանի պարետ` օժտված լայն լիազորություններով: 1918 թ. հուլիսի վերջերին նա Անդրանիկի հետ անցել է Զանգեզուր, մասնակցել թուրք–թաթարական հարձակումների դեմ տեղի հայության ինքնապաշտպանությանը: 1918 թ. աշնանը, բաժանվելով Անդրանիկից, վերադարձել է Երևան, ընտրվել Արևմտահայ գործադիր մարմնի անդամ: 1919 թվականի ամռանը Մախլուտոն սասունցիների զորամասով անցել է Սևանա լճի արևելյան ափերը` Հայաստանի հանրապետության սահմանամերձ շրջանները թուրքերից և թաթար–ադրբեջանցիներից պաշտպանելու համար: 1920 թ. աշնանը Կարսի ճակատում Սմբատի գլխավորած զորամասը մասնակցել է թուրք–հայկական պատերազմին: Ալեքսանդրապոլի անկումից հետո` 1920 թ. նոյեմբերին, Մախլուտոն նահանջել է Ալագյազի բարձունքը, որտեղ մղված կռիվներում ծանր վիրավորվել է և տեղափոխվել Երևանի հիվանդանոց: 1921 թվականի Փետրվարյան ապստամբության ժամանակ Մախլուտոն Թալինից և Աշտարակից Երևան շարժվող ուժերի հրամանատարն էր: Դարալագյազում (Վայոց ձոր) նա համագործակցել է Գարեգին Նժդեհի (Գարեգին Տեր–Հարությունյան) հետ, ապա նահանջող ուժերի հետ անցել Պարսկաստան` Թավրիզ, որտեղ ամուսնացել է երկրորդ անգամ: Թավրիզից Սմբատ Բորոյանը մեկնել է Եգիպտոս, ապա Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ (ԱՄՆ) և հաստատվել Ֆրեզնոյում: 1933 թվականից Մախլուտոն բնակություն է հաստատել Մարսելում, ընտրվել Մարսելի դեմոկրատական ճակատի նախագահ: Մարսելի «Տարոն» տպարանում հրատարակվել է քարտեզ «Տարոնի առյուծ Զորավար Սմբատի երգը» մակագրությամբ: 1936 թ. Փարիզում Մկրտիչ Երիցյանցի խմբագրությամբ լույս է տեսել «Զօրաւար Սմբատի յուշերը»: Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1939–1945 թթ.) Մախլուտոն մասնակցել է հիտլերյան ֆաշիզմի դեմ մղված պայքարին: Նա Ֆրանսիական դիմադրական շարժման մարտիկներից էր, Միսաք Մանուշյանի մերձավոր զինակիցը, Ֆրանսիայում գործող հակաֆաշիստական ընդհատակյա կազմակերպության` Հայ ազգային ճակատի Մարսելի շրջանի կոմիտեի ղեկավար կազմի անդամ: 1947 թվականի սեպտեմբերին վերադառնալով Խորհրդային Հայաստան` Մախլուտոն նշանակվել է Կոմիտասի անվան զբոսայգու վերակացու: Սմբատ Բորոյանն իր մահկանացուն կնքել է 1956 թ. մարտի 19–ին և մարտի 20-ին իր ցանկության համաձայն թաղվել Էջմիածնի (Վաղարշապատ) Սուրբ Գայանե վանքի բակում` Խենթի կողքին: Մախլուտոյի փոթորկալից կյանքին է նվիրված Խաչիկ Դաշտենցի «Ռանչպարների կանչը» վիպասքը (Երևան, 1979, 1984, 2010) և Գևորգ Ղարիբջանյանի «Տարոնի արծիվը` Մախլուտո» գրքույկը (Երևան, 1996): Երևանում Սմբատ Բորոյանի անվամբ կա փողոց:
     
Նյութի աղբյուր`
  1. Երիցեանց Մկրտիչ «Զօրաւար Սմբատի յուշերը», Ա. հատ. (1900–1914 թթ.), 2-րդ հրտ., Երևան, 2018, 256 էջ:
  2. Հայկական հարց հանրագիտարան, Երևան, 1996, էջ 88:
  3. Ղարիբջանյան Գևորգ «Տարոնի արծիվը` Մախլուտո», Երևան, 1996, 112 էջ:
  4. Սիմոնյան Հրաչիկ «Անդրանիկի ժամանակը», երկու գրքով, Ա. գիրք, Երևան, 1996, 752 էջ:
  5. Ով ով է (Հայեր: Կենսագրական հանրագիտարան), հատ. 1, Երևան, 2005, էջ 235:
  Նյութի աղբյուրը` newinfo.am

Tags, , , , , ,

ՍԵՊՈՒՀ (ԵՐՎԱՆԴ ՔԵՈՍՅԱՆ 1882-1908): ՀԱՅՏՆԻ ԱՐՄԵՆԱԿԱՆ ԱՌԱՋՆՈՐԴՆԵՐԻՑ

Սեպուհ (Երվանդ Քեոսյանը 1882-1908թ. հունվարի 23)

        Երվանդ Քեոսյանը ծնվել է Արաբկիրում 1882 թ., ականատես եղել թուրքական դահիճների ոճրագործություններին, որոնք ի թիվս բազմաթիվ անմեղ արաբկիրցիների, 90-ական թվականներին սպանում են նաև նրա հորը։ Տասներեք ամյա պատանին հոր սպանության վիշտը սրտում և վրեժի երդումը աչքերի մեջ‚ շուտով տեղափոխվում է Խարբերդ, իսկ մեկ տարի անց` 1893-ին ընդունվում է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան։ 1901թ. ավարտելով այն, մեկնում է Վան։ Այնուհետև շրջում է Վասպուրականի գավառներում, լինում է Մոկսում, Գավաշում, Արճեշում և այլ տեղերում, իսկ հետո գնում է Պարսկաստան և երեք տարի Ուրմիայում զբաղվում ուսուցչությամբ ։ Այստեղ ծանոթանալով արմենականների ծրագրին ու կանոնագրին, դառնում է համոզված արմենական։ Կապեր է հաստատում Սալմաստի արմենական գործիչների հետ։ Գնահատելով Սեպուհի մեծ առաքինությունները, Սալմաստի արմենական վարիչ մարմինը անսալով նշանավոր արմենականներ Գր. Պեոզիկյանի և Ա. Եկարյանի հորդորներին, Սեպուհին որպես գործիչ ուղարկում է Վան։

Վանի Աղթամար կղզու Սբ. Խաչ եկեղեցին

Հաղթահարելով բազմաթիվ դժվարություններ, Սեպուհը ծպտված 1906-ին մտնում է Վան և ծավալում բեղուն գործունեություն։ Շուտով նա ստանձնում է Վանի Արմենական մասնաճյուղի ղեկավարությունը։ Հավաքելով ու միավորելով արմենականների ցաք ու ցրիվ ուժերը, արագորեն մեծացնում է արմենական խմբերի քանակը և զարկ տալիս ինքնապաշտպանության գործին։ Հիմնում է Վանի Արմենական Երիտասարդաց միությունը ու նրա խոսափող «Կայծ» խմորատիպ թերթը և, վերջապես, գլխավորում է իր զինակիցների պայքարը այլ քաղաքական ուժերի դեմ։ Սեպուհը հատկապես փորձում է իր խելացի, հանդարտ ընթացքով մեղմել ՀՅ Դաշնակցություն եւ Արմենական կուսակցությունների միջև աճող լարվածությունը, որը հետևանք էր նրանց միջև ազդեցության համար մղվող անզիջում մրցակցության։

Սեպուհ (Երվանդ Քեոսյանը 1882-1908թ. հունվարի 23)

      Սեպուհն իր եռանդուն եւ ժողովրդանպաստ գործունեության շնորհիվ շուտով վայելում է շատերի սերն ու հարգանքը։ Այս հանգամանքը զգալի դեր է խաղում արմենականների համախմբման ու հզորացման գործում և նպաստում երկարատև ընդմիջումից հետո Արմենական կուսակցության նկատելի աշխուժացմանը Վանում։ Սեպուհի եղերական նահատակությունը, սակայն, ծանր և անդառնալի կորուստ եղավ կուսակցության համար։ Դա տեղի ունեցավ 1908թ. հունվարի 23-ին, Վանում թուրքական զինվորների կողմից` դաշնակ Դավոյի հայտնի դավաճանության հետևանքով առաջացած դեպքերի ժամանակ։ Դավոն կառավարությանը մատնել էր հայերի զենքի շատ թաքստոցներ։ Խուզարկող թուրք զինվորները մտնում են այն փողոցը, ուր գտնվում էր Սեպուհը։ Չուզենալով մի հայ պատվարժան ընտանիքի դժբախտության պատճառ դառնալ, պատսպարված տնից դուրս գալու պահին նա խոցվում է «պահակ կեցած թուրք զինվորներու տարափից» տակավին երիտասարդ, ընդամենը 28 տարեկան հասակում ։ Վանը ցնցված էր, և ինչպես վկայում է ականատեսներից մեկը, Սեպուհի սպանության պատճառով «Ամբողջ Վասպուրականը սրտագին լաց ու կոծի մեջ էր» ։

          Երվանդ Քեոսյանին ճանաչողները նրա մասին թողել են բազմաթիվ ջերմ տողեր։ Արմենակ Եկարյանը, օրինակ, գրում է, որ Սեպուհը «թեև երիտասարդ, բայց ուշիմ և հեղափոխական անձնավորություն էր»։ Նա իրավամբ նկատեց, որ դաշնակցության կողմից «արմատացած չարիքի մը դեմ կանոնավոր կազմակերպությամբ մը միայն հնարավոր պիտի ըլլար մաքառիլ։ Ահա թե ինչ բանի կձգտեր արմենական ղեկավար Սեպուհը» ։ ՍԵպուհի մահվամբ, ինչպես ճշմարտացի նշում է Ա. Եկարյանը, արմենական «անձնվերներու շարքը գրեթե կը փակվի»։

Tags, , , ,

ՄԿՐՏԻՉ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ-ԹԵՐԼԵՄԵԶՅԱՆ (ՄԱՍ 2)

1895 թ. ընդհանուր ջարդերի ժամանակ Վանում արմենականներն ունեին մոտ 105 խումբ, որոնցից յուրաքանչյուրում` 10-15 մարդ և մոտ 350 հրացան։
1896թ. Հունիսի 3-ից թուրքերը գործի դրեցին ջարդի վաղուց մտածված իրենց ծրագիրը։ Հունիսի 3-ին թուրքական խուժանը հարձակվում է Վանի թաղամասերի վրա և 2 օրվա ընթացքում հայկական թաղերն ամբողջությամբ զոհ են գնում թուրքական յաթաղանին։ Այս օրերին Արմենականանները, Դաշնակցականներն ու Հնչակյանները կազմում են միջկուսակցական հանձնախումբ և ստանձնում ժողովրդական ինքնապաշտպանության ղեկավարությունը։ Զինվորական խորհուրդը Արմենակ Եկարյանին, Շիկահերին ու Տրպեին հանձնարարում է անցնել Պարսկաստան և զենք հավաքել և տեղափոխել Վան։ Սակայն այս ծրագիրը ձախողվում է, քանի որ վերջիններս ձերբակալվում են պարսկական իշխանությունների կողմից։

Փորձառու, հեռատես և ամբողջովին ժողովրդի բախտով ապրող Ավետիսյանի համար կարևորը ստեղծված իրավիճակից ելք փնտրելն ու ժողովրդին մոտալուտ կործանումից փրկելն էր։ Նրա համար նեղ կուսակցական շահերը երկրորդվում էին, երբ խոսքը ժողովրդին էր վերաբերվում։ Արմենականների աննկուն առաջնորդը ամբողջապես հիմնավորվում է փոխադարձ համագործակցության և համերաշխության անհրաժեշտությունը։ Բարեբախտաբար, այս տագնապալից օրերին հայ կուսակցությունների տեղական առաջնորդները հանդես բերեցին խոհեմություն գործելով միակամ, ինչն էլ իսկապես տվեց իր պտուղները։
Հունիսի 4-ից նախապես ցուցակարգված 500-ից ավելի ռազմիկների տեղավորում են դիրքերի վերածված երկհարկանի տներում։ Հայկական թաղամասերը վերածվել էին ինքնապաշտպանական ճամբարի: Հայկական ինքնապաշտպանական ուժերի ընդհանուր հրամանատարը Մկրտիչ Ավետիսյանն էր։ Ավետիսյանն ու մյուս ղեկավարների անձնանվեր ջանքերի գնով Այգեստանը  վերածվել էր մի իսկական անառիկ ամրոցի։
Վանի ինքնապշտպանությունը տևեց շուրջ յոթ օր՝ 1896 թ. հունիսի 3-ից 10-ը։ Եվ ահա՝ զգալով հայերի հնարավոր հաջողությունը, գործի է լծվում Վանում անգլիական հյուպատոսը, ով կարծում էր, որ հայերի հնարավոր հաջողությունը կարող է նոր ռուս-թուրքական պատերազմի պատճառ դառնալ, ինչն էլ հնարավորություն կտար ռուսական զորքին գրավել նոր տարածքներ Օսմանյան կայսրությունից և ամրապնդել իր դիրքերը Արևելքում: Ստեղծվում է միջնորդական խումբ, որը Սաադէդդին փաշայի հետ և անունից սկսում է դիվանագիտական խարդավանքներ։ Այսպիսով՝ Մ. Ավետիսյանին առաջարկվում է հանձնվել այն պայմանով, որ կպահպանվի նրանց կյանքը։ Ավետիսյանն առաջարկում է շարունակել պայքարը, որովհետև հակառակ դեպքում թշնամի թուրքը կկոտորի բոլորին։ Երկար վիճաբանություններից հետ վերջապես համաձայնություն է ձեռք բերվում, որ հայ մարտիկները թողնեն Վանը` այն պայմանով, որ ճանապարհին չհետապնդվեն թուրքական և քրդական ուժերի կողմից։ Համաձայնությունը ձեռք է բերվում և Ավետիսյանի հրամանով խմբերը թողնում են իրենց դիրքերը՝ շարժվելով դեպի Վարագա վանքը։ Այստեղ միջկուսակցական ժողովում որոշվում է, որ բոլորը միասին առաջ են շարժվելու մի ուղղությամբ։ Նախապես որոշվում է, որ հնչակյան զինվերնորը Մարտիկի գլխավորությամբ որպես առաջապահներ շարժվում, դաշնակցականները` Պետոյի առաջնորդությամբ, թիկունքից, իսկ արմենականները` Ավետիսյանի  գլխավորությամբ անզեններին էին պաշտպանելու երկու կողմերից։
Սակայն մեկ օր անց այդ պլանը փոխվում է, և Արմենականների խումբը, որն ամենամեծն էր, ընդունում է անհրաժեշտ պաշտպանական մարտակարգ, և  առանձին բռնում է նահանջի ճամփան։ Մոտ 600 արմենականներ Ավետիսյանի ղեկավարությամբ, ծրագրում են Չուխի և Բաշ Գալեի ճանապարհով գնալ ու Սբ․ Բարդուղիմեոս վանքի վրայով անցնել Պարսկաստան։ Սակայն նրանց հենց սկզբից սկսեցին հետապնդել թուրքական և քրդական մեծաքանակ ուժերը։
Անվերջ ընդհարումներից հետո Մկրտիչ Ավետիսյանի առաջնոր-    դած  արմենակնների խումբը մտնում է Խանասուրի դաշտ, որտեղ և գտնվում էր սուրբ Բարդուղիմեոսի հինավուրց վանքը։ Այստեղ դարանակալ մեծաքանակ թուրք զինվորներ և քրդական հեծյալներ շրջապատում են Արմենականներին։ Անհավասար մարտում զոհվում են արմենականների մեծագույն մասը, այդ թվում՝ անփոխարինելի և նվիրյալ առաջնորդ Մկրտիչ Ավետիսյանը, ընդամենը 32 տարեկանում:
Ժամանակակիցները վկայում են, որ Ավետիսյանն հնարավորություն ուներ խույս տալու մահից։ Համաձայն վկայությունների, նրա զինակիցները՝ տեսնելով ստեղծված վիճակի ծանրությունը, խնդրում են Ավետիսյանին թողնել մարտադաշտն ու ծպտված հեռանալ։ Սակայն անվեհեր առաջնորդը որոշում է իր ժողովրդի հետ կռվել մինչև արյան վերջին կաթիլը։ Ինքնապաշտպանական այդ մարտերում ամենածանր կորուստը հայ քաղաքական կազմակերպություններից  կրեցին արմենականները։
Այդ մարտերում զոհվեցին կուսակցության անդամաների մեծ մասը։ Նահատակվեց արմենականների ղեկավար կորիզն ու առաջնորդ Մկրտիչ Ավետիսյանը։ Ավետիսյանի և մյուս արմենականների նահատակությունը հիմնովին թուլացրեց Արմենական կուսակցությանը։
Պետք է նշենք, որ աննկուն մարտիկի, տաղանդավոր մտավորականի, ազգային Դատի նվիրյալ առաջնորդ Մկրտիչ Թերլեմեզյան-Ավետիսյանի ավանդն հայ ազգին անուրանալի է, և իբրև Արմենական կուսակցության հիմնադիր առաջնորդ, մենք պարտավոր ենք ո՛չ միայն հիշել և խնկարկել, այլև շարժվել նրա թողած հետագծով, միշտ հավատարիմ մնալով ազգային ուխտին, և սեփական բարօրությունը ստորադասելով Ազգային բարօրությանը:
Այսօր էլ Մկրտիչ Ավետիսյանի կերպարը ոգևորիչ և ոգեշնչող է, և մենք՝ իբրև Արմենականներ, ստանձնում ենք քայլել նրա ավանդած ուղով, միշտ հավատարիմ  Արմենական ուխտին և մեր սիրելի առաջնորդ Մկրտիչ Ավետիսյանին:

Ավետիսյանի պայծառ կերպարը հավերժ կմնա հայոց ազատագրական շարժման պատմության մեջ և դեռ երկար կոգևորի ներկա ու գալիք սերունդներին։

ՄԿՐՏԻՉ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ-ԹԵՐԼԵՄԵԶՅԱՆ (ՄԱՍ 1)

Արևմտահայ ազգային-ազատագրական շարժման նվիրյալ, մտավորական Մ. Ավետիսյան-Թերլեմեզյանը  ծնվել է 1864 թ. ապրիլի 12-ին Վան քաղաքում, հարգված ու ազնվաբարո Թերլեմեզյանների նշանավոր գերդաստանում։ Թերլեմեզյանների ընտանիքում հարգի էին ազգային ավանդույթները, գիրն ու գիրքը։
Նախնական կրթությունն ստացել է Յանկույսների ծխական դպրոցում, ապա 1879թ․-ին Վանում Արարատյան Ընկերության կողմից հիմնադրված Վարժապետանոցում, որի տեսուչը Մկրտիչ Փորթուգալյանն էր։ Մեկ տարի հետո վերջինս Մկրտիչ Խրիմյանի հետ միասին հիմնում է Հայկազյան-Կեդրոնական վարժարանը: Հենց այստեղ էլ շարունակում է իր ուսումը Մկրտիչ Ավետիսյանը։ Վարժարանը նա ավարտում է գերազանցությամբ, տիրապետում է թուրքերեն, հայերեն, և ֆրանսերեն լեզուներին։ Շուտով նաև աշխատանքի է անցնում Հայկազյան-Կեդրոնական վարժարանում որպես հայերենի, թուրքերենի, ֆրանսերենի, ինչպես նաև ընդհանուր պատմության և աշխարհագրության ուսուցիչ:
Վանում և բովանդակ Արևմտահայաստանում ժողովրդի ազգային ոգին բարձրացնելու, լուսավորչական աշխատանքներ տանելու պատվավոր ու ազգանվեր գործի ռահվիրաններն էին Խրիմյան և Փորթուգալյան Մկրտիչները, որոնց իր արժանավայել զորակցությունը բերեց Մկրտիչ Ավետիսյանը։

Սնվելով Մկրտիչ Փորթուգալյանի և Մկրտիչ Խրիմյանի գաղափարներից, Մկրտիչ Ավետիսյանն իր ընկերների` Ռ. Շատվորյան, Գր. Պեոզիկյան, Գր. Թերլեմեզյան, Գր. Աճեմյանը (գուրգեն Մահարու հայրը), Գար. Բաղեշցյան, Ղ. Խանջյան (Աղասի Խանջյանի հայրը), Գր. Օտյանը, Գ. Ասլանյանը, հիմնեցին «Գործակցական Միություն»-ը, որը և դարձավ հիմքը Արմենական կուսակցության։ Որպես կուսակցության հավաքատեղի է ծառայում Թերլեմեզյանների տան հնձանը, որը հետագայում հայտնի դարձավ Խսրի տուն անվամբ:
Այսպիսով, 1885 թ. աշնանը, հիշյալ Խսրի տան մեջ Մ. Ավետիսյանի առաջնորդությամբ տեղի ունեցավ Արմենական կուսակցության փաստացի հիմնադրումը։
Շուտով Արմենական կուսակցությանը միացան նաև Արմենակ Եկարյանը, Փանոս Թերլեմեզյանը, Հայրապետ Հաճիկյանը, Արմեն Շիտանյանը, Միքայել Նաթանյանը, Արտակ Դարբինյանը, Հովհաննես Գուլօղլյանը և շատ ուրիշներ։
Պետք է նշել, որ Արմենական կուսակցության պարծանքը, նվիրյալն ու տաղանդաշատ առաջնորդը, ով սիրված էր և սիրվեց բոլորի կողմից՝ Մկրտիչ Ավետիսյանն էր, ում նվիրվածության շնորհիվ շուտով Արմենական կուսակցությունը Վասպուրականում սկսեց վայելել լայն ժողովրդականություն։ 1886 թ․-ից Մկրտիչ Ավետիսյանը բացահայտ պայքար է սկսում Վանի առաջորդ Պողոս եպիսկոպոսի դեմ, ում պատճառով էլ Խրիմյանը հեռացել էր Վանից։ Պայքարը ծավալվում էր Պողոսականների և Ապողոսականների միջև։ Շուտով պոլսահայ մամուլում մի հոդված տպագրեց Մկրտիչը, որտեղ կոչ էր անում պայքարել Պողոսականների դեմ, ինչի պատճառով էլ շուտով ձերբակալվեց թուրքական իշխանությունների կողմից։

Ձերբակալությունից ազատվելուց հետո Թերլեմեզյանն անցավ Սալմաստ, որտեղ հայությունը նրան մեծ ոգևորությամբ ընդունեց։ Նա Սալմաստի 12 հայաբնակ գյուղերում բացում է վարժարաններ և ինքն էլ դասավանդում մի քանի առարկաներ։ Երկու տարի Պարսկաստանում մնալուց հետո Ավետիսյանը Ռուսաստանի վրայով անցնում է Կ.  Պոլիս։
Այստեղ էլ թուրքական իշխանությունները շարունակում են հետապնդումները, և ի վերջո բռնում են Մ. Ավետիսյանին, դատում ու աքսորում են հյուսիսաֆրիկյան Տրիպոլի բնակավայրը։ Խելացի ու ճարպիկ Ավետիսյանին հաջողվում է փախչել աքսորավայրից և Ֆրանսիայի Մարսել քաղաքում գտնել Մ. Փորթուգալյանին, որը հաստատվել էր Մարսելում ու 1885 թ. աշնանից հրատարակում էր «Արմենիա» թերթը։
Մ. Ավետիսյանն սկսում է աշխատակցել «Արմենիային» և որպես նրա թղթակից, այցելում է տարբեր խոշոր կենտրոններ, այնուհետև Հյուսիսային Ամերիկա և այլ հայաշատ երկրներ։ 1890 թվականին, Մարսելում Լույս է տեսել Մկրտիչ Ավետիսյանի «Թուրքիո հայերը և նրանց դրացիները» գիրքը:
Ամենուրեք Մ. Ավետիսյանն հնարավորինն էր անում, թերթն ու արմենականության գաղափարախոսությունը տարածելու, ինչպես նաև Արմենական կուսակցության մասնաճյուղեր հիմնելու համար։
1893 թ. նա նշանակվում է որպես Սալմաստի, Խոյի, Ուրմիայի և Թավրիզի հայկական դպրոցների տեսուչ։ Այստեղ նոր, ավելի մարդասիրական և մանկավարժական տեսակետից՝ առաջադիմական, մեթոդների կիրառմամբ Ավետիսյանը արմատապես փոխում է դպրոցների դասավանդման սկզբունքներն ու ձևերը։
Իր մարդկային և ազգային որակների, իրական տաղանդավոր առաջնորդի  կեցվածքի շնորհիվ կարողանում է ակտիվացնել տեղի հայկական համայնքը, ինչն այն օրերի համար խիստ անհրաժեշտություն էր ազգային միաբանության, և արևմտահայության ինքնապաշտպանության գործի կազմակերպման, զենք ու զինամթերքի մատակարարման համար։
Ավետիսյանի ջանքերի շնորհիվ կուսակցության մասնաճյուղեր էին գործում Արևմտահայասատնի գավառներից մինչև հեռավոր Ամերիկայի Միացյալ նահանգներ։
Ավետիսյանն այս ամբողջ ընթացքում ուշի ուշով հետևում էր Արևմտահայաստանում ընթացող գործընթացներին։

1895 թ.-ին նա տեղափոխվում է Վան և ստանձնում կուսակցության ղեկավարությունը, ուշադրությունը կենտրոնացնելով զենքի կուտակման և տեղափոխման աշխատանքների, զինատար խմբերի անխափան գործունեության վրա: Արմենականներն Ավետիսյանի ղեկավարությամբ կազմեցին զինատար խմբեր և սկսեցին զենք ու զինամթերք ներկրել Էրգիր Սալմաստ-Դերիկ-Վան ճանապարհով։  Իհարկե, հիմնական աշխատանքների մեջ էր նաև երիտասարդությանը զենքի և զինավարժության սովորեցնելու խնդիրը։
Ավետիսյանի վերադարձը Վան մեծ խանդավառություն առաջ բերեց արմենականների մոտ: Շատերը մտածում էին Արմենական կազմակերպությունը համահայկական քաղաքական կուսակցության վերածելու մասին, որովհետև թե կուսակցականները և թե իրենց առաջնորդը համոզված էին, որ արևմտահայերը իրենք պետք է լուծեն արևմտահայությանը հուզող հարցերը։ Հենց այս շրջանում էր, որ մշակվեց Արմենական կուսակցության նոր ծրագիրը, սակայն դժբախտաբար, Արմենական կուսակցության ազգանպաստ գործունեության դեմ աշխատում էին և՛ օսմանյան իշխանությունները, և՛ թշնամաբար տրամադրված հայ շրջանները:

 

Tags, ,