Մեր Մասին Պատմություն

ԱՐՏԱԿ ԴԱՐԲԻՆԵԱՆ (Վան 1878 – Փարիզ 1950) «Երախտավորներու ուղին» Ա․ Հատոր, Արա Ահարոնեան

Այգեստան (կենտրոն) – Վան/Տաւսպ/Տուշպա

Երախտաւոր Դարբինեան ծնած է Վասպուրական նահանգի Նոր Գիւղի շրջանը ու հա­սակ առած Այգեստանի մէջ, արհեստաւոր հօր ընտանեկան յարկին տակ:
Նախնական կրթութիւնը ան պիտի ստանար Նորաշէն թաղի Սրբ. Թարգմանչաց երկսեռ վարժարանէն ներս, որ յաջողութեամբ պիտի աւարտէր 1893-ին: 15 տարեկա­նին ան կ՚անդամագրուի Արմենական Կազմակերպութեան իրեն տարեկից կարգ մը պատա­նիներու հետ: Կարճ ժամանակի ընթացքին ան աչքի պիտի զարնէր իր յեղափոխական հա­կումներուն համար ու իր ընկերները զինք կը կոչեն «Սախօ»:
Յաջորդ տարին Դարբինեանի կը վիճակուի մեկնիլ Էջմիածին ու իր կրթութիւնը շարունա­կել Գէորգեան ճեմարանէն ներս: Հակառակ ճեմարանի պատերու արգելքին, իր ազգային հետաքրքրութիւնները զինք կը մղեն, որ գաղտնաբար ստանայ թռուցիկներ ու թերթեր Վանէն, մօտէն հետաքրքրուելով իր ծննդավայրի իրադարձութիւններուն մասին:

ԱՐՏԱԿ ԴԱՐԲԻՆԵԱՆ (Վան 1 878 – Փարիզ 1 950)

  1898-ին կը մատնուի թրքական սահմանը գաղտնի անցնելու մեղադրանքով ու կ՚ենթարկուի բանտարկութեան: Հոն կը հանդիպի Աւետիք Իսահակեանի որ Գէորգեան ճեմարանէն ներս Դարբինեանէն երեք դասարան բարձր էր ու ան ալ մեղադրուած էր այլ մեղադրանքով ու բանտարկուած: Յեղափոխաշունչ Արտակ Դարբինեանը կը վերադառնա ճեմարան ու կը դառնայ ատենոյ Կաթողիկոս՝ վասպուրականցի Խրիմեան Հայրիկի ուշագրաւ աշակերտը, որ իրեն պիտի թելադրէր վերադառնալ ծննդավայր ու դաոնալ մանկավարժ, փոխան Դարբինեանի կողմէ նպատակադրուած Գերմանիա մեկնելու ծրագրին:

Խրիմյան Հայրիկ

1905-ին ան կը նշանակուի Վարագայ Վանքի «Արծուի Բնի» վարժարանի տեսուչը. Խրիմեան Հայրիկ հիմնած էր այս գիւղատնտեսական վարժարանը: Դարբինեան կը ծրագրէ արժանավայել կազմակերպել դպրոցի հիմնադրման 50-ամեակի հանդիսութիւնը:
    Արտակ Դարբինեանի մանկավարժական յաջողութիւնը Վասպուրականէն ներս, առիթը կ՚ընծայէ անոր որ 1911-ին հրաւիրուի նախ Սալմաստ ու Թաւրիզ՝ տեղական հայկական վար­ժարաններու մէջ դասաւանդելու: Ապա շրջան մըն ալ Թիֆլիս, ուր բացի դասաւանդելէ նաեւ մօտէն պիտի ծանօթանար տեղւոյն ազգային եռուզեռին:
1915-ի սկիզբները կը վերադառնա իր ծննդավայրը Վան, ուր ան կը ստանձնէ Ռամկավար Կուսակցութեան «Վան-Տոսպ» պաշտօնաթերթի խմբագրութիւնը:

Վանի հերոսամարտի կռիւներու ընթացքին, ինքն ալ իր մասնակցութիւնը պիտի բերէր՝ յի- շելով իրեն տրուած «Սախօ» անունը, յեղափոխական իր պատանեկութեան ընկերներուն կողմէ:

Հերոսամարտի յաղթանակէն ետք, Արտակ Դարբինեան կը նշանակուի Վանի հայկական կուսակցութեան դիւանապետը, իսկ նոյն կազմի նախագահը կը դառնայ Արամ Մանուկեան: Ռուսական զօրքերու ապահովութեան ներքեւ, Արմենակ Եկարեանին կը վստահուի կառա­վարութեան զինուորական պատասխանատուութիւնը:
     Վանի աոժամեայ հայկական կառավարութեան կարճատեւ շրջանը միայն պիտի տեւէր հինգ ամիսներ, 1915-ի Սեպտեմբերին Վասպուրականի հայութիւնը Ռուսական զօրքերու նա­հանջին հետեւանքով, պիտի ստիպուէր գաղթել Արեւելեան Հայաստան ու ապա շատերը պի­տի հաստատուէին Կովկաս:

Թիֆլիսի մէջ էր որ Արտակ Դարբինեան պիտի շարունակեր հրատարակել «Վան-Տոսպ» գաղափարախօսական թերթը: Կարճ ժամանակի մէջ Վանէն գաղթած Ռամկավարներ պիտի կազմէին կուսակցական շրջանակ մը, հաւաքուելով Դարբինեանի շուրջ:
Ազգային-հասարակական զանազան պաշտօններ պիտի ստանձնէր Դարբինեան, որոնց կարգին Կովկասի Հայաստանեան խորհուրդը՝ ու անոր ատենապետութիւնը պիտի վարէր մինչեւ 1919 թուականը: Թողելով Թիֆլիսը ան կ’անցնի Երեւան կուսակցական առաքելու­թեամբ, ու Հայաստանի առաջին հանրապետութենէն ներս կը խմբագրէ առաջին Ռամկավար պաշտօնաթերթը՝ «Հայաստանի Ձայն» անուան տակ:
Հայաստանի հանրապետութենէն ներս ան պիտի ստանձնէր Հայաստանի Ռամկավար Կուսակցութեան ատենապետութիւնը, պաշտօն մը որ ան պիտի վարէր մինչեւ Հայաստանի խորհրդայնացումը՝ Նոյեմբեր 29, 1920-ին երբ ձեըբակալուելով պիտի աքսորուէր դէպի Պոլիս:
Ֆրանսայի մէջ Դարբինեան կը գլխաւորէ ներգաղթի յանձնաժողովը ու կը հանդիսանայ ջահակիրը հայրենիքի հզօրացման աշխատանքներուն մէջ՝ ֆրանսահայ գաղութին մօտ:
1947-ին Դահիրէի մէջ Հայ Ազգային Հիմնադրամի միջոցաւ լոյս պիտի տեսնէր իր «Հայ Ազատագրական Շարժման Օրերէն» յուշագրութիւնը, որ կ՚ընդգրկէ կէս դարու ազգային- կուսակցական հարուստ պատմութիւն մը:
 Դարբինեան 72 տարեկանին Փարիզի մէջ կը կնքէր իր մահկանացուն 1950 թուականին: