Մեր Մասին Պատմություն

ԱՐՄԵՆԱԿ ԵԿԱՐԵԱՆ (Վան 1870–Գահիրէ 1925) «Երախտավորներու ուղին» Ա․ Հատոր, Արա Ահարոնեան

Արմենակ Եկարեան ծնած է Վան քաղաքի Յանկոյսներ թաղը, որ Այգեստանի շրջա­նի ամենահին, բայց ամենազարգացած թաղերէն կը նկատուէր: Ծնողները զինք կ՚ու­ղարկեն Վանի վարժապետանոցը, ուր կ՚աշակերտէ Մկրտիչ Փորթուգալեանի: Երբ թուրք իշխանութիւններ կը փակեն վարժապետանոցը, ինք ալ, ուրիշներուն պէս, կը բոլորուի Մկրտիչ Աւետիսեանի եւ Գալուստ Ասլանեանի շուրջ՝ շարունակելու իր ուսումը, միաժամանակ իբրեւ արդուկիչ, ծառայութեան մէջ մտնելով դերձակի մը մօտ:

Արմենակ Եկարեան

Տակաւին պատանի, Արմենակ կը հետեւէր ազատագրական շարժումին եւ կը խանդավառուէր Արմենական Կազմակերպութեան նախապատրաստական եռուն աշխատանքնե­րով, մանաւանդ որ Յանկոյսներ թաղը ծանօթ էր որպէս ազատագրական շարժման հնոց: Թաղին պատանիները հաւաքելով, կը կազմէ իր խումբը: 1887-ին, այդ խումբի բոլոր ան­դամներով, կ՚անդամագրուի հայ քաղաքական առաջին կուսակցութեան:
Պարսկահայաստանը այդ շրջանին, վանեցիին համար ապահով կեդրոն մըն էր, որով­հետեւ հայ յեղափոխականներ կրնային ազատօրէն գործել: Պերլինի վեհաժողովէն ետք, հայկական հարցի լուծման հեռանկարները այնքան մութ էին, որ գաւառի հայութեան միակ ելքը կը մնար, զինուիլ եւ ինքզինք պաշտպանել թուրքին կեղեքումներուն դէմ:

Արմենական Կուսակցութեան ղեկավարութիւնը, տեսնելով Արմենակի հմտութիւնն ու պատրաստակամութիւնը՝ կ՚առաջարկէ անոր մեկնիլ Պարսկաստան եւ զէնք փոխադրել Վան: Եկարեան լքելով իր գործը, եւ իրեն գործակից ընտրելով Տրպէն (Մանուկ Վարդանեան), կ՚անցնի իր նոր առաքելութեան: Տրպէ լաւ քրտերէն գիտէր եւ ծանօթ էր Վանէն Պարսկաստան տանող բոլոր գաղտնի ճամբաներուն: Թուրք-պարսկական սահմանին վրայ, կը գտնուէր հայկական հին ու լքեալ Տերիկի վանքը, որ կը դառնայ Արմենակի առա­ջին օթեւանը ուր, յետագային, կը սկսին իջեւանիլ ամէն գոյնի հայ յեղափոխականներ: Պարսկահայքի մէջ, Եկարեան զէնքերը ձեռք կը բերէր Սալմաստ գաւառէն: Շնորհիւ իր խոհեմութեան, զանոնք ապահով կը հասցնէր Վան, ընդհանրապես ճանբորդելով գիշերուան մութին:
Կարճ ժամանակի մէջ, Արմենակ կը դառնայ Արմենականներու ամենափորձառու զի­նատարը:
Թրքական իշխանութիւնները ուշի ուշով եւ լուրջ մտահոգութեամբ կը հետեւէին Վանի մէջ յառաջ տարուող կազմակերպչական աշխատանքներուն: Սուլթան Համիտ, 1892-ին, կը կազմակերպէ Համիտիէ անունով ծանօթ քրտական անկանոն զօրքը: Վանի ոստիկա­նապետ կը նշանակուի հայատեաց Նուրին, որ քիւրտերու միջոցով, մեծապէս կը նեղէ հայ գիւղացիները: Արմենականներ կ՛որոշեն սպաննել Նուրին: Այս պարտականութիւնը կը ստանձնեն Փանոս Թերլեմէզեանն ու Արմենակ Եկարեանը: Եկարեան կը լծուի ոստիկանապետին շարժումները ուսումնասիրելու գործին, եւ իր թելադրութեամբ Փանոս Թերլեմէզեան կը յաջողի զգետնել Նուրին, հայկական թաղի մը մէջ, երբ ան իր հերթական քննութիւնը կը կատարէր: Որպէս հետեւանք այդ սպանութեան, կը կատարուին բազմաթիւ հայերու ձերբակալու­թիւներ եւ խոշտանգումներ բանտերու մէջ: Արմենական Մանուկ Շատուորեան, վերջ տալու համար գործադրուող վայրագութիւններուն, իր վրայ կ՚առնէ սպանութիւնը եւ կը բարձրացուի կախաղան:
      Նուրիի կը յաջորդէ Ապտուլ Համիտի վստահելի թիկնապահըՍաատէտտին փաշան, որուն հրահանգուած էր կազմակերպել հայերու կոտորածը Վասպուրականի մէջ:
Այս փոփոխութիւնը կը մղէ Արմենական Կուսակցութիւնը իր նիւթական միջոցները, առաւելաբար, տրամադրելու զէնքի փոխադրութեան, միշտ Եկարեանի միջոցով:

Մկրտիչ Ավետիսեան–Թերլեմեզեան

    Կուսակցութեան հիմնադիր ղեկավարը, Մկրտիչ Աւետիսեան, Եւրոպայէն վերադառնա­լով կը հաստատուի Սալմաստ, ուր արդէն իբրեւ շրջանի հայկական վարժարաններու տե­սուչ կը գործէր արմենական Գրիգոր Պէօզիկեանը: Եկարեան յաճախակի տեսակցութիւններով զանոնք տեղեակ կը պահէ Վանի կացութեան մասին: 1896-ի Յունուարին, ստացուած տեղեկութիւները կ՚ուրուագծեն մռայլ պատկեր մը: Աւետիսեան կ՚որոշէ անց­նիլ Վան` տեղւոյն վրայ տնօրինելու անհրաժեշտը: Պէօզիկեան եւ Եկարեան կը մնան Սալմաստ:

Արմենականները Աւետիսեանի գլխաւորութեամբ կը պատրաստուին ինքնապաշտպանութեան: Եկարեան կը լծուի զէնքերու փոխադրութեան իր հերթական ճամբորդութեան, բայց այս անգամ անակնկալօրէն կը ձերբակալուի պարսկական իշխանութիւններու կողմէ: Առանց իր հասցնելիք օգնութեան եւ իր ներկայութեան` տեղի կ՚ունենայ Վանի հերո­սական յաջող ինքնապաշտպանութիւնը, որ պատմութեան պիտի անցնէր իբրեւ Մեծ Դէպքը, եւ որ պիտի յանգէր Աւետիսեանի եւ իր 800 հետեւորդներուն նահատակութեան` քրիստոնեայ միջնորդ պետութիւններու եւ թուրքերու միասնական դաւադրութեան հետե­ւանքով:
    Մեծ Դէպքէն ետք, կուսակցութեան գլուխը կ՛անցնի անոր հիմնադիրներէն Եղիշէ Գոնտաքչեանը, բայց չար բախտը վերջ կը դնէ այս քաոասնամեայ երիտասարդի կեանքին 1897-ին: Նոյն տարին, բանտէն ազատ արձակուելով, 40 հոգինոց խումբով մը Վան կը վերադաոնայ Եկարեան եւ վերաշխուժացնելով կուսակցութիւնը, կը շարունակէ զէնքեր ամբարելու աշխատանքները:

1898-ին, Արմենակ կ՚ամուսնանայ եւ կը փորձէ անցնիլ նստակեաց կեանքի, զբաղելով պարսկական գորգերու առեւտուրով: Առեւտուրի առընթեր, գորգերու հետ Վան կը փոխադրէ նաեւ զէնքեր, լեզու գտած ըլլալով քիւրտ ցեղապետներու հետ:

1903-ին Եկարեան կը փոխադրուի Ուրմիա, միշտ նոյն գործով: Վանի մէջ արմենականներու ղեկավարութիւնը կը ստանձնէ Գէորգ Սեմերճեան, որ յաճախ կ՚այցելէ Ուրմիա եւ կ՚իջեւանի Եկարեանի բնակարանը, որ արդէն հաւաքավայր մը դարձած էր բոլոր հայ փախստականներուն եւ ճամբորդներուն:
Քիւրտ ցեղապետներու հետ Եկարեանի եւ Սեմերճեանի հաստատած կապերուն շնոր­հիւ է, որ 1904-ին, Զօրավար Անդրանիկ աոանց միջադէպի, իր 70 զինակիցներով կ՛անց­նի Պարսկաստան եւ ապա Կովկւսս:
    Եկարեան, Ուրմիոյ եւ յարակից շրջաններու մէջ, դարձած էր ամենահեղինակաւոր ազ­գային դէմքը: Ընկերները զինք կը կոչէին Կարօ (Կարապէկ), իսկ ուրիշներ’ Արմենակ աղա: Արմենականներու կեանքին մէջ այդ տարիներուն գլխաւոր իրադարձութիւնը կ՚ըլլայ, Գրիգոր Պէօզիկեանի ջանքերով Պալքաններու միութենականներում միաձուլումը իրենց հետ եւ անմիջապես ետք, Աղեքսանդրիոյ մէջ կազմութիւնը Հայ Սահմանադրական Ռամ­կավար Կուսակցութեան, 1908-ի Հոկտեմբերին:
1909-ի գարնան, Եկարեան ընտանիքով կը վերադառնալ Վան, թրքական կեղծ Սահ­մանադրութեան հոչակումէն ետք, ակնկալելով որ արեւմտահալութեան համար կը բացուի աւելի բարօր կեանքի նոր շրջան մը:
Շարունակելով հանդերձ գորգի առեւտուրը, Արմենակ կը գլխաւորէ Վանի Սահմանա­դիր Ռամկավարները եւ կանոնաւոր յարաբերութիւն կը մշակէ Զօր. Անդրանիկի, Գր. Պէօ­զիկեանի (նաեւ ծանօթ Շիկահեր մականունով), եւ ՀՍՌԿ-ի Կեդրոնական Վարչութեան հետ, վերջինէն ստանալու համար կուսակցական համապատասխան ցուցմունքներ:
1915-ի սկիզբը, Շեւտէթ պէյ կը յաջողի սպաննել դաշնակցութեան Վանի ղեկավարնե­րէն Իշխանն ու Վռամեանը: Արամ Մանուկեան կը հարկադրուի ապաստանիլ ռամկավար Կարապետ Շատախցեանի մօտ: Եկարեան կը փութայ հոն: Կը խորհրդակցի Մանուկեանի հետ, եւ ըստ այնմ կ՚որոշուի կազմել եռանդամ զինուորական մարմին մը Եկարեանի գլխաւորութեամբ եւ դաշնակցական Պուլղարացի Գրիգորի եւ Կայծակ Աոաքելի գործակ­ցութեամբ: Մինչ այդ, Վանի կուսակալը թրքական զօրանոցներու մօտ զետեղել տուած էր թնդանօթներ եւ ամէն տեղ սկսած էին վխտալ շրջուն պահակագունդեր: Յստակ էր, թէ թուրք կառավարութիւնը յատուկ ծրագիր մը կը հետապնդէր:

Զինուորական մարմնին աոաջին գործը կ՚ըլլայ հաւաքել հայոց մօտ գտնուող զէնքերը, թիլով 625: Եկարեան քաղաքը կը բաժնէ մասերու’ համապատասխան պաշտպանական խումբերով, որոնց տրամադրութեան տակ կը դրուին բաւական քանակութեամբ զէնք եւ զինամթերք: Զինուորականին զուգահեռ, կը ստեղծուի նաեւ քաղաքային մարմին մը Արամ Մանուկեանի գլխաւորութեամբ եւ մասնակցութեամբ Գաբրիէլ Սեմերճեանի (ՀՍՌԿ), Փանոս Թերլեմէզեանի (ՀՍՌԿ) եւ Հրանդ Գալիկեանի (ՍԴՀԿ):
    Վան քաղաքը արդէն պաշարուած էր 4,000 թուրք զինուորներէ: Անոնց թիւը, հետա­գային պիտի բարձրանար 7,000-ի, եւ որոնց պիտի աւելնային նաեւ քիւրտ հրոսակներ: Անոնք ունէին զանազան տեսակի թնդանօթներ եւ անսահման զինամթերք: Հայկական ինքնապաշտպանութիւնը կը կեդրոնանայ գլխաւորաբար Այգեստանի շըրջանին մէջ, ուր կարեւոր դիրքեր կը գրաւեն Եկարեանի ամենավստահելի մարտիկները’ Հիւսեան ռամկավար եղբայրներու խումբը եւ Նազարէթ Պուռնութեանի թռուցիկ խումբը:


7 Ապրիլին, իրենց դիրքերէն դուրս գալով, երկու ռամկավար մարտիկներ’ Եղիա Նախշունեան եւ Յակոբ Տիւրզեան, կը բռնուին թշնամիի կրակին եւ կը դաոնան աոաջին զոհերը Վանի հերոսամարտին: Թշնամին իր թնդանօթներով կը փորձէ քանդել հայկական թա­ղերը: Հայերը կու տան ոչ մէկ զոհ, որովհետեւ տուները դատարկուած էին արդէն եւ բնա­կիչները ապաստանած’ այգիները, կամ թրքական զօրանոցի ճամբաներով, անցած էին հին քաղաքը, ուր կը գտնուէին թրքական զօրանոցի վերածուած բերդը, եւ անգլիական հիւպատոսարանը: Հայեր, առանց զոհ տալու, կը յաջողին գրաւել զօրանոցը եւ կապ հաս­տատել ռուսական ամենամօտ զօրագունդին հետ:
    Եկարեան, օգտուելով գիշերուան մութէն, իր կտրիճներով կը դիմէ մօտակայ գիւղերը, փախուստի մատնելով քիւրտ հրոսակները, գրաւելով անոնց զէնքերը:
Շուրջ ամիս մը տեւող գոյամարտի ընթացքին, Վանի մօտաւորապես 70,000 հայերը, ոչ միայն յաջողապէս դիմադրած էին թշնամիին, այլեւ կրցած էին հին քաղաքէն փախուստի մատնել մեծաթիւ թուրք բնակչութիւն, երբ Մայիս 6-ի առաւօտեան, ռուսական զօրագուն­դը, 2000 կովկասահայ կամաւորներով, կը մտնէր Վան Զօր. Նիքոլայեւի առաջնորդու­թեամբ:
    Նիքոլայեւ պարգեւատրելով Եկարեանը, զինք կը կարգէ Վանի շրջանի զինուորական հրամանատար, իսկ ռամկավար Արտակ Դարբինեան կը նշանակոփ Վանի քաղաքապետ՝ առ ի գնահատանք ՀՍՌԿ-ի խաղացած բախտորոշ դերին:
    Վանի հերոսամարտը կը հանդիսանայ հայ ազատագրական պայքարի ամենափայլուն էջերէն մին, որուն շնորհիւ Վանի հայութիւնք կը փրկուի ստոյգ կոտորածէ եւ Վան կը վերագտնէ իր հայկական դիմագիծը: Բայց, քանի որ Վանի հայութիւնք ի վիճակի չէր տա­կաւին իր թեւերը տարածելու ամբողջ Վասպուրականի վրայ, շրջանի զանազան քաղաք­ներէն եւ գիւղերէն, հայեր կը սկսին գաղթել Կովկաս, ռուսական բանակի հովանիին ներքեւ:
    Սեպտեմբերին, Նիքոլայեւ Վանը կը հռչակէ ռուսական քաղաք, բացայայտելով ռուսա­կան ծաւալապաշտ քաղաքականութիւնը Ա. Պատերազմի ընթացքին:
    Եկարեանի կ՚աոաջարկուի ստեղծել երկրապահ գունդ մը, որուն դերը պիտի ըլլար Կով­կաս փոխադրուող հայերու անվտանգութեան ապահովումը: Եկարեան կը ստանձնէ այդ դերը, գործակցութեամբ, Ամերիկայէն յատուկ առաքելութեամբ հասած, ռամկավար Ճիմ Չանգալեանի, դաշնակցական Վահան Փափազեանի ու Պուլղարացի Գրիգորի:
    Արեւմտահայաստանի հիւսիսէն, թրքական բանակը սկսած էր յառաջանալ դէպի Արեւելահայաստանի սահմանները, մինչ ռուսական բանակը հրահանգ ստացած էր նահանջե­լու: Կղզիացած Վասպուրականի հայութիւնք ուրիշ ելք չունէր, եւ հարկադրուած էր լքել իր պապենական հողը: Եկարեանի գլխաւորած երկրապահ գունդը կ՚ապահովէ Վասպուրականցիներու անվտանգ փոխադրութիւնը Կովկաս:
1918-ին, Եկարեանը կը գտնենք հաստատուած Թիֆլիս, ուր ՀՍՌԿ-ն լծուած էր լայնա­հուն գործունեութեան:
    1920-ին, Եկարեան իր խումբով կը մեկնի Կիլիկիա, որպեսզի հետագային, Զօր. Անդ­րանիկ միանալով իրեն, կարենային իրագործել Կիլիկիոյ անկախութեան ծրագիրը: Սա­կայն ֆրանսական իշխանութիւները կ՚արգիլեն Անդրանիկի մուտքը Կիլիկիա, եւ Եկարեան կը ստիսպուի անցնիլ Գահիրէ, ուր հինգ տարիներու խաղաղ կեանքէ մը ետք, 1925-ին, զոհը կը դաոնալ ժանտախտի, եւ 55 տարեկանին, վերջ կը գտնէ հերոսին փո­թորկալի կեանքը:

Եկարեանի անունը ոսկի տառերով արձանագրուած կը մնայ մեր պատմութեան մէջ, որպէս արժանի գնահատանք Վանի հայութեան փրկութեան իր նուիրական գործին: