Մեր Մասին Պատմություն

ՄԿՐՏԻՉ ԱՒԵՏԻՍԵՍՆ (Վան 1864 – Վան 1896): «Երախտավորներու ուղին» Ա․ Հատոր, Արա Ահարոնեան

Մկրտիչ Թերլեմեզեան (Ավետիսեան)

Մկրտիչ Թերլեմեզեան (Ավետիսեան)

Մկրտիչ Թերլեմէզեան (Աւետիսեան) ծնած է Վանի մեծամեծներու շրջանակին պատ­կանող Թերլեմէզեան գերդաստանին մէջ: Իր հօր Աւետիսի անունով, ան ճանչցուած է նաեւ Աւետիսեան մականունով, եւ այդ մականունով է, որ ան ծանօթ է հայ ազա­տագրական պայքարի պատմութեան մէջ:
Աւետիսեան յաճախած է Վանի Վարժապետանոցը: Եղած է Փորթուգալեանի շունչով թրծուած աոաջին շրջանաւարտներէն, 1878-ին:
1880-ին, Վարժապետանոցի փակումէն ետք, աշակերտները կը ստիպուին հետեւիլ Աւետիսեանի եւ Գալուստ Ասլանեանի դասաւանդութեանց, բացօթեայ ծառաստաններու մէջ:
Ընթաց աւարտ կամ կիսաւարտ աշակերտներէն շատեր, որոնց մէջ Աւետիսեան, սրտո­վին նուիրուեցան Փորթուգալեանի սկսած կրթական գործը շարունակելու աշխատանքին, միաժամանակ ստանձնելով Վանի եւ Բաղէշի (Պիթլիս) շրջաններու վարժարաններուն ղե­կավարութիւնը:
Աւետիսեան, կրթական իր գործունեութեան կողքին, նուիրուեցաւ նաեւ գաղափարա-տարածումի գործին եւ ազգային ազատագրութեան դատին:
1885-ին, երբ թուրք իշխանութիւնները, իբրեւ վտանգաւոր անձնաւորութիւններ, Վանէն վերջնականապէս կը հեռացնեն Փորթուգալեանն ու Խյրիմեանը, Աւետիսեանի կը վիճակ­ուի անոնց պարտականութիւնը շարունակելու ծանր մարտահրաւէրը:
Նոյն տարուան Օգոստոսին, իր հօրենական այգիին մէջ, իր գաղափարակիցներով հի­մը կը դնէ Արմենական Կուսակցութեան:
Հիմնադիրները հետամուտ կ՚ըլլան Վանի եւ շրջակայքի մէջ կերուխումի եւ թաղային կռիւներու անձնատուր եղած’ թերուս պատանիներն ու երիտասարդները դաստիարակելու գործին, որպէսզի անոնցմէ պատրաստեն ազգային դատին նուիրեալ ուժ մը:

Փանոս Թերլեմեզյան 1905

 Փանոս Թերլեմեզյան 1905թ․

Աւետիսեան կը յղանայ գաղափարը կիրակնօրեայ վարժարանի մը, զոր իր գաղափա­րակիցներով կը հիմնէ Յայնկոյսներու եկեղեցիին կից’ ծխական վարժարանի շէնքին մէջ, ուր ամէն Կիրակի կէսօրէ ետք հաւաքուող պատանիներն ու երիտասարդները, հետագա­յին, սերտօրէն պիտի կապուէին իրենց ուսուցչին եւ պիտի կազմէին կորիզը Արմենական նորակազմ Կուսակցութեան:
    Աւետիսեան, հետզհետէ կը դառնայ Վանի երիտասարդութեան կուռքն ու գործունեայ դէմքերուն ամենաակնառուն:
Այդ շրջանին, շուրջ քառորդ դարէ ի վեր, Վասպուրական բաժնուած կը մնար Պօղոսեաններու եւ Ապօղոսեաններու միջեւ: Առաջինները հաւաքուած էին Վանի Առաջնորդ’ Պօղոս Եպս. Մելիքեանի շուրջ եւ կը ներկայացնէին հակա-խրիմեանական պահպանողական հոսանքը. Ապօղոսեանները ունէին յառաջդիմական եւ ազատական միտում: Առաւելաբար, Պօղոսեաններու պատճառով էր, որ Խրիմեան հեռացուած էր Վանէն:
    Արմենական Կուսակցութեան հիմնադրութենէն տարի մը ետք, երբ արդէն կիրակնօրեայ վարժարանին շնորհիւ պատրաստուած էին գաղափարական ուժեր, Աւետիսեան, Պոլսահայ մամուլի մէջ յօդուած մը հրատարակելով, պայքարի կոչ կ՚ուղղէր Պօղոսեաններու դէմ: Ասոր որպէս հետեւանք, 1886-ին, Աւետիսեան կը ձերբակալուի: Ան կը յաջողի բան­տէն խոյս տալ, եւ Պարսկաստանի ճամբով կ՛անցնի Պոլիս, ուր կրկին ձերբակալուելով, կ՚աքսորուի Թրիփոլի (Լիպիա):
    Կարճ շրջան մը հոն մնալէ ետք, կը յաջողի ֆրանսական նաւով ապաստանիլ Մարսիլիա, իր ուսուցչին’ Փորթուգալեանի մօտ: Հոն կը սկսի յօդուածներ գրել «Արմենիա» թերթին մէջ, որ գաղտնի ճամբաներով Վան կը ղրկուէր: Մարսիլիա կեցութեան շրջանին, Աւետիսեան կը դառնայ նաեւ անխոնջ քարոզիչը Լոնտոնի մէջ կազմուած Հայոց Հայրե­նասիրական Միութեան: Շրջելով Եւրոպայի հայկական գաղութները, անոնց կը ծանօ­թացնէ Արեւմտահայաստանի ու յատկապէս Վանի կացութիւնը:
Աւետիսեանի բացակայութեան շրջանին, Կիրակնօրեայի գործը առաջ կը տանին Գէորգ Օտեան, Արիստակէս Ախիկեան եւ Միքայէլ Նաթանեան: Այս շրջանին է, որ կու­սակցութեան յարող երիտասարդներ, Վարագայ կիրճին մէջ կը հետեւին գաղտնի զինա­վարժութեան:

Մկրտիչ Փորթուգալեան

    Մկրտիչ Փորթուգալեան

    1892-ին, Աւետիսեան կը հաստատուի Պարսկաստանի Սալմաստ քաղաքին մօտակայ Հաւթուան գիւղը: Հոն կը գտնուէին ու կը գործէին կարեւոր թիւով Արմենականներ, որոնց մէջ էին նաեւ Սալմաստի մասնաճիւղի հիմնադիր եւ Աւետիսեանի գործընկեր’ Գրիգոր Պէօզիկեանը (ծանօթ Ներսէս-Պարթեւ անունով եւ նաեւ Շիկահեր մականունով) եւ Արմենակ Եկարեանը, որ կը զբաղէր զէնքերու փոխադրութեամբ:
Սալմաստի մէջ, Աւետիսեան անմիջապէս կարգի կը դնէ կուսակցական գործերը, հա­ղորդակցութիւն կը հաստատէ Պաքուի նորակազմ Արմենական մասնաճիւղին հետ: Ան կը դառնայ թեմական տեսուչ Սալմաստի շրջանի վարժարաններուն, եւ կը լծուի հայաբնակ գիւղերու մէջ կրթութիւն տարածելու աշխատանքին:
1895-ին, Սալմաստ կը հասնի համիտեան ջարդերու լուրը: Միջերկրականի աւազանէն մինչեւ Սեւ Ծովու հարաւային ափերը տարածուող հայաբնակ աւաններ ու գիւղեր, են­թարկուած էին ջարդի ու կողոպուտի: Վան, թէեւ զերծ մնացած էր տակաւին այդ ողբերգութիւններէն, սակայն մութ ամպեր կուտակուած էին նաեւ անոր երկնակամարին վրայ:
    Աւետիսեանի առաջարկով, Շիկահեր կ՛անցնի Վան, ուրկէ տեղեկագիր մը կը յղէ Սալմաստ, պարզելով մտահոգիչ կացութիւնը Վասպուրականի: 1896-ի սկիզբը, Աւետիսեան պահը յարմար կը նկատէ գաղտնօըէն անցնելու Վան:
Այդ շրջանին, Վանի մէջ կը գործէին նաեւ հնչակեան գործիչ Մարտիրոս Սարուխանեանը (Մարտիկ) եւ դաշնակցական գոըծիչ Պետօն, որոնց հետ համախորհուրդ, Աւետիսեան կ՛անցնի ինքնապաշտպանութեան աշխատանքի, կատարեալ զգուշութեամբ, որպէսզի թուրք իշխանութիւններուն պատրուակ չտրուի Վանի հայութեան ջարդը արագացնելու:
Պոլսոյ կառավարութիւնը, դժգոհ’ Վանի նահանգապետ Նազըմ փաշայի խաղաղասէր ընթացքէն, գարնան, որպէս քննիչ, կ՚ուղարկէ Սաատէտտին փաշան գործադրելու կայսե­րական հայաջինջ քաղաքականութիւնը:

Աւետիսեան, Պետօ եւ Մարտիկ կը կարգադրեն, որ Շիկահեր, Արմենակ Եկարեան (Կարապէկ) եւ Մանուկ Վարդանեան (Տրպէ) անցնին Պարսկաստան’ դրամ եւ զէնք հաւա­քելու նպատակով: Դժբախտաբար ծրագիրը կը ձախողի, որովհետեւ պարսիկ իշխանու­թիւները կը ձերբակալեն զանոնք:

Ս. Բարթողիմէոս վանքը 1913-ին

Ս. Բարթողիմէոս վանքը 1913-ին

Յունիս 3-ին, երկու ամիս լաւապէս Վանն ու շրջակայքը ուսումնասիրած Սաատէտտին փաշան, կու տայ ջարդի ազդանշանը: Վանի հայութիւնդ հերոսական ինքնապաշտպա- նութեամբ կը վիժեցնէ կոտորածի ծրագիրը, շնորհիւ Աւետիսեան-Պետօ-Մարտիկ միաց­եալ պաշտպանական ծրագրին եւ համաժողովրդային ջանքերուն:
    Սաատէտտին, բախուելով անխորտակելի դիմադրութեան, եւ ենթադրելով, որ այդ կացու­թիւնը կրնայ երկար տեւել եւ նոյնիսկ առիթ ընծայել, որ Կովկասէն ռուսական զինուորա­կան միջամտութիւն կատարուի, կը դիմէ անգլիացի հիւպատոս, թնդանօթաձիգ’ հարիւրա­պետ Ուիլեըմի օգնութեան: Հայեր կը մերժեն Ուիլեըմի հաշտութեան առաջարկները: Նեն­գամիտ հիւպատոսը, որ բանակցութեան առիթով ծանօթացած էր հայկական դիրքերուն, գլուխը ծածկած ֆէսով մը, կ՛անցնի թրքական բանակի թնդանօթներուն գլուխը եւ կը յա­ջողի քանդել հայկական գրեթէ բոլոր պաշտպանողական դիրքերը:
    Այս պարագան, ինչպէս նաեւ զինամթերքի պակասը նկատի առնելով, հայկական կող­մը կը հարկադրուի ընդունիլ հաշտութեան առաջարկը: Երկուստեք համաձայնութիւն կը գոյանայ, որ հայկական զինեալ ուժերը, իրենց զէնքերով անցնին արտասահման, իսկ թուրքերը ներում շնորհեն Վանի հայութեան եւ երաշխաւորեն անոր ապահովութիւնը:

Ս. Բարթողիմէոս վանքը

Ս. Բարթողիմէոս վանքը

Աւետիսեան, իր 430 մարտիկներով, որոնց կու գան աւելնալ նաեւ 400 անզէն երիտա­սարդներ, հաւատք չեն ընծայեր թուրքի խոստումին: Վարագայ լերան վրայով կ՚ուղղուին Պարսկաստան, մինչ’ Մարտիկ եւ Պետօ, 80 զինեալներով կը մեկնին տարբեր ուղղութեամբ:

Սակայն, երկու խումբերուն վիճակուած էր մահ, խոստումնադրուժ թուրքերու եւ անոնց հրահրումով, զէնքի դիմած քիւրտերու ձեռքով:

     Աւետիսեան, եղբայրը Գրիգոր, եւ մեծամասնութիւնը 840 զինեալներուն կ՚իյնան Ս. Բարթողիմէոսի սարալանջին վրայ անհաւասար կռիւէ մը ետք: Միայն երեսուն հոգի կը յաջողին հասնիլ Սալմաստ: Այդ վերապրողներէն’ շատախցի Մուրատ, 1947-ին, մահկա­նացուն կը կնքէ Պոսթոնի մէջ (ԱՄՆ):

Պետօ, Մարտիկ եւ իրենց զինակիցները նման դժբախտ ճակատագիր մը կ՚ունենան Գարահիսար լերան լանջերուն:

      Այսպէս, 1896-ի Յունիս 10-ին, վերջ կը գտնէ կեանքը Արմենական կուսակցութեան 32-ամեայ հիմնադիր’ Մկրտիչ Աւետիսեանի:

«Արմենական Կուսակցութեան Հիմնադիրը’ Մկրտիչ Աւետիսեան»

«Երախտավորներու ուղին» Ա․ Հատոր, Արա Ահարոնեան, Լոս Անճելըս 2006