Պատմություն

ՀԱՅԱՊԱՏԿԱՆ ՋԱՎԱԽՔ։ ԱՐԱ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ

Հարաւ-արեւմտեան Վրաստանի մէջ եւ Թուրքիոյ սահմանին մօտ կը գտնուին Անդրկովկասի հնագոյն քաղաքներէն Ախալքալաքը – Ջաւախքի (Ջաւախէթի) կեդրոնը – եւ Ախալցխա – Սամցքէ շրջանի կեդրոնը:
Երկու քաղաքներն ալ ունեցած են հայկական խիտ բնակչութիւն:

ՋԱՒԱԽՔ– Հին ժամանակներէն ի վեր Ջաւախքը բնակեցուած է միշտ հայերով: Այդ մասին կան ստոյգ վկայութիւններ՝ վրացական, արաբական եւ թրքական արձանագրութեանց մէջ:
Շրջանային քարտէս

Մեծ Հայքի 15 մարզերէն (նահանգ), Գուգարքը եղած է 13-րդ մարզը պատմական Հայաստանի տարածքէն ներս: Ջաւախքը որպէս շրջան մաս կազմած է Գուգարաց աշխարհին:
Ջաւախքի մասին պատմական առաջին յիշատակումը կը հանդիպինք Ք. ա. 9-րդ դարուն Վանի Ուրարտական թագաւորութեան սեպագիր արձանագրութեանց մէջ: Արգիշտի Բ.
Արքան (Ք. ա. 786-764) Խորխորեան արձանագրութեանց մէջ կը նշէ Զապախա եւ կամ Ջապախա շրջանը իր կողմէ նուաճուած, մեծ Հայքի հիւսիսային բարձրաւանդակի տարածքին, այլ մերձակայ շրջաններու հետ միասին սահման ունենալով Իպերիան (Վրաստան):

ԱՇԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՏՈՒԵԱԼՆԵՐ– Հայկական լեռնաշխարհի Լոռիի կամ Գուգարքի մաս կազմող Ջաւախքի շրջանը, իր կեդրոն՝ հայկական Ախալքալաքով, ունի շուրջ 2,400 քառ. քմ. (935 քառ. մղոն) տարածութիւն

Լեռնային այս շրջանը ունի շուրջ 3,000 մեթր (10,000 ոտք) բարձրութիւն ծովու մակերեսէն:
Ջաւախքի շրջանին մէջ կը գտնուին միջին դարու հայկական յուշակոթողներ, եկեղեցիներ, խաչքարեր եւ գերեզմանատուներ: Բոլոր կառոյցներն ալ հայկական ճարտարապետութեան նմոյշներ են:

ԲՆԱԿԱՆ ՀԱՐՍՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ԵՒ ԿԼԻՄԱՅ
Ջաւախքի շրջանը ունի մշտադալար արօտավայրեր եւ ցորենի առատ բերք: Արօտավայրերըր առհասարակ կաթնտու կենդանիներ զբաղած կը պահեն ու կը հանդիսանան շրջանի գիւղատնտեսութեան հիմնական նպաստը:
Իսկ Ախալքալաք կը գտնուի կեդրոնը ջրառատ շրջանի մը: Նոյն շրջանին մէջ է Թումանեանի անմահ ստեղծագործութիւններէն մէկուն անունը կրող Փարւանա լիճը, որ յայտնի է իր կարմրախայտ ձուկով:
Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմեան Հայրիկն ալ հիացական նոյն արտայայտութիւններ ունեցած է, երբ այցելած է պատմական այդ լիճը:
Ջաւախքի շրջանի կլիման հաճելի է ամրան: Խիստ եւ ձնառատ ձմեռը կը նպաստէ շրջանի ջրառատութեան:

ԲՆԱԿՉՈՒԹԻՒՆ

Ջաւախքի շրջանի բնակչութեան վիճակագրութեան շուրջ, 20-րդ դարէն առաջ, յստակ տեղեկագրութիւններ արձանագրուած չեն, առհասարակ տեղաշարժերու պատճառաւ:

1918-էն ի վեր Ջաւախքը իր կեդրոն Ախալքալաք քաղաքով մաս կազմած է Վրացական հանրապետութեան: Հոն ապրող հայութիւնը պահպանած է իր ազգային բարքերն ու աւանդութիւնները, ինչպէս նաեւ եկեղեցիներն ու դպրոցները:
Կովկասի խորհրդայնացման շրջանին, Ջաւախքի բնակչութեան 75 տոկոսը կը կազմէին հայերը: Իսկ 1991-ի վրացական անկախութեան հռչակումէն անմիջապէս ետք՝ Թիֆլիսի, Ջաւախքի շրջանին ու Ախալցիա քաղաքի հայութիւնը կը հաշուէր շուրջ 450 հազար:
վերջերս եղած մարդահամարի համաձայն Թիֆլիսի եւ Ախալցխայի հայութեան թիւը նուազած է:
Ախլացխայի հայութիւնը այլեւս կը նկատուի փոքրամասնութիւն, բնակչութեան 37 տոկոսը կազմելով, տիրապետող 60 տոկոս վրացիներու հետ բաղդատած:
2007 թուականի տուեալներով, Ջաւախքի շրջանին բնակչութիւնը 210,000 է, որուն միայն 55 տոկոսը հայեր են, իսկ աճած է թիւը վրացիներու, որոնք այժմ կը կազմեն 43 տոկոսը բնակչութեան: Իսկ Ախալքալաքը կը հաշուէ 60 հազար բնակիչ, ուր հայութեան արտագաղթը վերջերս զգալի դարձած է: Խորհրդային շրջանին (մանաւանդ) Ախալքալաքի բնակչութեան 90 տոկոսը կը կազմէին հայերը:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱԿՆԱՐԿ ՋԱՒԱԽՔԻ – ՄԻՆՉԵՒ 1828 ԹՈՒԱԿԱՆԸ

Ջաւախքի աշխարհագրական դիրքը միշտ եղած է կարեւոր հայ-վրացական յարաբերութիւններու տեսանկիւնէն դիտուած:
Պատմական Հայաստանի տարածքին, Վանի Ուրարտական թագաւորութեան անկումէն ետք, Երուանդունի տոհմի իշխանութեան շրջանին վարչականօրէն Ջաւախքի շրջանը գտնուած է հայապատկան տարածքէ ներս:
Իսկ Արտաշէսեան հարստութեան աշխարհակալ տիրապետութեան շրջանին, Ջաւախքի շրջանը եղած է ընդարձակուած տարածք, կովկասեան այլ շրջաններ եւս ներառնելով հայկական լեռնաշխարհէն ներս:
Նոյնը չէր կացութիւնը Ք. ե. առաջին դարէն սկսեալ, երբ Արշակունի թագաւորներ, իրենց իշխաններու հետ ունեցած անհամաձայնութեան պատճառաւ Ջաւախքի որոշ տարածքներ զիջած էին վրացիներուն: Իսկ վրացական Լէոնտի Մրովելի աղբիւրին համաձայն Ք. ե. 4-րդ դարուն, Նունէի (վրացական Ninø) կողմէ քրիստոնէութեան տարածման ժամանակ, Ջաւախքի մէջ օգտագործուած լեզուն եղած է հայերէն:

Արշակունեաց թագաւորութեան անկումէն ետք, (428 թ.) Գուգարքն ու Ջաւախքը ենթարկուեցան վրացական յարձակումներու, առաւելաբար Պարսկաստանի Սասանեան թագաւորութեան որպէս մարզպետական տարածք, եւ վրացիք տիրապետեցին զոյգ շրջաններուն ալ վրայ:
Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցին էր միայն, որպէս կրօնք որ կը տիրապետէր այդ շրջաններուն, ինչպէս նաեւ ամբողջ Վրաստանին:
785 թուականին Ներսէս Կամսարականի սպանութենէն ետք, Բագրատունեաց Աշոտ իշխանը սկսած էր հետապնդել Ջաւախքի տիրապետութիւնը, որպէս հայկական տարածք, որովհետեւ արաբական Խալիլ զօրավարի զօրքերը ներխուժած էին Վրաստան, բայց Աշոտ իշխանը յաջողեցաւ պարտութեան մատնել արաբական բանակը Փարվանա լիճին մօտ: Այս դէպքէն ետք Ջաւախքը ամբողջութեամբ կը գտնուէր Բագրատունի իշխաններու տիրապետութեան տակ, որոնք յետագային կազմեցին Բագրատունեաց հարստութիւնը:

Ք. ե. 7-րդ դարէն սկսալ Ջաւախքը եւ Արեւելեան Հայաստանը գտնուած են արաբական տիրապետութեան տակ մինչեւ 8-րդ դարու աւարտը: Բագրատունեանց Սմբատ Ա. Արքան (890-914) Ջաւախքի շրջանը եւ Գուգարքը միաւորեց իր թագաւորութեան մէջ:
1045-ին Բագրատունեաց թագաւորութեան անկումէն ետք, Անի քաղաքը կարեւոր դեր խաղացած է շրջանի կայունացման մէջ: Արտահան եւ Ջաւախքի շրջանները միշտ եղած են յարած Անի մայրաքաղաքի բարգաւաճման: Թագաւորական տոհմի բացակայութեան, 1064-ին բարբարոս ցեղերու ներխուժման ատեն, հայ քաջագործ կանայք կրցան իրենց ամուսիններուն կողքին քարերով կռուիլ, պաշտպանելով իրենց ամրութիւնները եւ Անիի պարիսպը:

Նոյն տարին էր, որ վրացի Բագրատունեաց տոհմի Բագրատ Գ. թագաւորը, Փարւանա լիճին մօտ պիտի կառուցէր Ախալքալաք քաղաքը, որ վրացերէնով կը նշանակէ նոր քաղաք:
Այս շրջանին Հայաստան ու Վրաստան կ’ենթարկուին Սելճուքեան արշաւանքի՝ Սուլթան Ալփ Ասլանի գլխաւորութեամբ, իսկ նորակերտ Ախալքալաքը կը դառնայ քարուքանդ:
1071-ին, Մանազկերտի ճակատամարտի ընթացքին, երբ Բիւզանդիոնի Ռոմանոս կայսրը գերի ինկաւ Ալփ Ասլանի ձեռքը, սելճուքներուն պատեհութիւն ներկայացաւ աւելի լայնօրէն տարածուելու շրջանին մէջ եւ շրջանի հայութիւնը կա՛մ ինկաւ անոնց լուծին տակ եւ կամ ալ դիմեց արտագաղթի: Հայկական լեռնաշխարհի կարգ մը շրջաններուն մէջ կղզիացած հայկական իշխանութիւններ միայն յաջողեցան իրենց գոյութիւնը շարունակել, յատկապէս Սասնոյ եւ Տաշիրի շրջաններուն մէջ, որոնք որպէս սատրապներ մնացին Վրաստանի կազմին մէջ, մինչեւ 1236 թուականի թաթարական արշաւանքները:
Վրաստանի մէջ շուրջ 160 տարի իշխող Բագրատունի թագաւորները 1124 թուականին կրցան ազատագրել Վրաստանի սահմանակից Հայաստանի հիւսիսարեւելեան շրջանը, իսկ աւելի ուշ, վրաց Թամար թագուհին հայազգի Զաքարէ եւ Իվանէ Զաքարեան իշխաններուն օգնութեամբ կրցաւ հայ-վրացական բանակները առաջ քշել մինչեւ Մանազկերտ, Ալաշկերտ եւ Վանայ լիճի հիւսիսը Խլաթ ու Արճէշ, որոնք ազատագրուելով սելճուքներէն՝ ունեցան ծագումով հայ իրենց իշխանները, ինչպէս՝ Վահրամեաններ, Օրբէլեաններ, Վաչուտեաններ, Թոփեաններ ու Պռոշեաններ, որոնք թէեւ կիսանկախ էին, բայց հարկ կու տային վրացական թագաւորութեան: Հայաստանն ալ կը կոչուէր Իշխանաց երկիր:
Վերը նշուած թաթարական արշաւանքներուն հետեւանքով տկարացած էր վրացական պետութիւնն ալ եւ հետեւաբար, կարգ մը վայրերու մէջ վերացած էին հայ իշխանութիւնները:
1319-ի շրջանի ահաւոր երկրաշարժը քարուաքանդ ըրաւ Անի քաղաքը եւ ամբողջ տարածքը՝ Ջաւախքը, Արտահանն ու Գուգարքը:
14-րդ դարը կատարեալ գողգոթայի մը վերածած էր հայապատկան ու հայաբնակ այդ շրջանները:
Չորս դար շարունակ Ջաւախքի շրջանը ու շրջակայքը քաղաքական անորոշ վիճակի մատնուած մնալէ ետք, 18-րդ դարու կէսերուն, Արցախի Վարանդան կ’անցնի թաթար ցեղախումբերու ձեռքը, ներառեալ՝ պատմական Շուշիի ամրոցը: Երբ հայկական մելիքութիւններն ալ կը սկսին տկարանալ, Կիւլիստանի եւ Խաչէնի հայերը կը գաղթեն Ախալցխա եւ Ախալքալաք:
Հոս եւս բախտը դաժան կը գտնուի հայոց հանդէպ, որովհետեւ 1795-ին պարսից խան Աղա Մէհմէտ, կը գրաւէ Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսն ու կոտորածներ կը կազմակերպէ շրջանի գաւառներուն մէջ, որոնք առաւելաբար հայաբնակ դարձած էին: Այս ատեն է, որ կը զոհուի նաեւ ամենայն հայոց Աշուղ՝ Սայեաթ Նովան:
19-րդ դարու սկիզբը, երբ ռուսական զօրքերը Թիֆլիս մտնելով վերջ կը դնեն պարսկական տիրապետութեան, Ջաւախքի տարածքը կը վերածուի բարօր աշխատանքի հողամասի եւ շրջանի հայութիւնը կը վայելէ խաղաղ կեանք: Տեղւոյն հայութեան կու գան միանալ յետագային, Կարինի հայ ընտանիքները: Պարագան նոյնը չէր Ախալցխայի համար, որովհետեւ հայ զանգուածներու կողքին կը յայտնաբերուին վրացի հրեաներ եւ մսխեթացի թուրքեր, որոնք մեծ բաւարարութեամբ կը վայելէին հայկական մշակոյթն ու կենցաղը:

1878-ի ռուս-թրքական պատերազմին հետեւանքով, Էրզրումը անցած էր ռուսական տիրապետութեան տակ ու ռուսական զօրքը հասած էր մինչեւ Եփրատ գետ:

ՋԱՒԱԽՔԻ ՇՐՋԱՆԸ ՌՈՒՍԱԿԱՆ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ԸՆԹԱՑՔԻՆ, 1828-1917

Ցարական Ռուսիոյ տիրապետութեան ներքեւ Ջաւախքի շրջանը ապրեցաւ վերելք եւ Ախալքալաքը դարձաւ մշակոյթի կեդրոն: Գաղութահայ կեանքը ապրեցաւ վերածնունդ, որովհետեւ հայութիւնը ձերբազատուած էր բնաջնջման եւ կոտորածի յաճախանքէն: Քաղաքական այս կացութիւնը շարունակուեցաւ մինչեւ պոլշեւիկեան յեղափոխութիւնը՝ 1917 Հոկտեմբեր: Երբ Կովկասի մէջ կազմուեցաւ Սէյմը-ը՝ հայ, վրացի եւ ատրպէյճանցի ներկայացուցիչներով, Վրաստան յայտարարեց, թէ Ախալքալաքն ու Բորչալուի լեռնային շրջանը (Լոռիի գաւառ) պէտք է նկատուին հայկական:

ԱԽԱԼՔԱԼԱՔԸ 1918-Ի ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՆԿԱԽՈՒԹԵՆԷՆ ԵՏՔ

Անդրկովկասեան երեք հանրապետութիւններու անկախութեան հռչակումէն ետք, 1918-ի Մայիսին, հայ-վրացական յարաբերութիւնները վատթարացան եւ 1918-ի Դեկտեմբերին պատահեցան սահմանային կռիւներ:
Վրացիները, պատրուակելով Թուրքիոյ հետ ռազմագիտական սահման ունենալու անհրաժեշտութիւնը, պահանջեցին Լոռիի գաւառն ու Ախալքալաքը:

Երբ հայերը մերժեցին գոհացում տալ վրացիներու պահանջին, վրացական բանակը գրաւեց Լոռիի գաւառն ու Ախալքալաքը: Անգլիական միջամտութեան շնորհիւ յետագային կարելի եղաւ Լոռիի շրջանը հռչակել «չէզոք գօտի», բայց առաւելաբար հայաբնակ Ախալքալաքը կցուած մնաց Վրաստանին:
1920-ին, երբ անգլիական զօրքերը հեռացան Կովկասէն, Մենշեւիկ Վրաստանի բանակը Նոյեմբերին գրաւեց նաեւ «չէզոք գօտի»ն:
Խորհրդային Հայաստանի նորակազմ դահլիճը Սահակ Կասեանի գլխաւորութեամբ անմիջապէս պահանջեց սահմանային հարցի վերաքննութիւն մը, որուն շնորհիւ կարելի եղաւ ազատագրել Սանահինը, Հաղբատը եւ Լոռի գաւառի կարգ մը շրջանները, բայց անկարելի եղաւ Ախալքալաքի ամբողջական կցումը Լոռիին՝ դաշնակցութեան սարքած փետրուարեան ապստամբութեան պատճառով:
Ախալքալաքի հարցը եւս, այլ հայապատկան հողատարածքներու նման, Խորհրդային շրջանին մնաց «ներքին հողային հարց»:

ՋԱՒԱԽՔԸ ԱՅՍՕՐ

1991-ին Վրաստանի անկախութեան հռչակումէն ետք, Սամցքէ-Ջաւախէթի վրացական նահանգէն ներս սկսաւ գործել Ջաւախք հայկական հասարակական-քաղաքական կազմակերպութիւնը (United Javakhk Democratic Aliance): Կազմակերպութեան ղեկավարն է Վահագն Չագալեանը: Որպէս կեդրոն ունենալով Ախալքալաք քաղաքը, որուն բնակչութեան 90 տոկոսը հայեր են: 1944-ին Ախալքալաքի մսխեթ-թուրք բնակչութեան բռնի աքսորէն ետք, առ հասարակ Ախալքալաք կրցած է պահել իր հայ բնակչութեան բարձր տոկոսային յարաբերութիւնը: Չագալեանի գլխաւորած կազմակերպութեան նախաձեռնութիւնը ծնունդ առաւ 1988-ի արցախեան պահանջատիրութեան յաջորդ ամիսներուն: Որպէս նպատակ եւ գաղափարախօսութիւն ունենալով Հայկական Ազգայնական ինքնորոշումը Ջաւախքի շրջանէն ներս:
1990-ի սկիզբները քաղաքական անորոշութեան որպէս հետեւանք, ջաւախքահայութիւնը հայկական ինքնորոշում յայտարարեց վրացական վարչակարգէն ներս, ու կազմակերպեց կազմութիւնը անցողակի ներկայացուցիչներու խորհուրդի մը, որ ինքնաբերաբար լուծուեցաւ երբ 1991 Նոյեմբերին Թիֆլիսի մէջ ճանչցուեցաւ Ջաւախքի Հայկական կազմակերպութիւնը, որ 1998 Օգոստոս 14-ին յաջողեցաւ կազմակերպել վրացական հրետանախումբի պաշարումը եւ արգիլել բանակի զօրասիւնային ռազմափորձերը Ջաւախքի հայաբնակ շրջանէն ներս:
2003-ին Վրաստանի խորհդարանական ընտրութիւններէն ետք, Ջաւախաքի հայաբնակչութեան հանդէպ սկսան որոշ հակասական կեցուածքներ յայտնաբերուիլ, նոյն տարուան Հոկտեմբեր 23-ին, Ախալքալաքի մէջ կայացաւ հանդիպում մը Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Ապահովութեան ծառայութեան ղեկավար՝ Քարլոս Պետրոսեանի եւ Վրաստանի ազգային ապահովութեան նախարար Աֆթանտիլ Խապուրցինայի միջեւ:
Այս կարեւոր հանդիպումին արծարծուեցան երկու կարեւոր հարցեր, որոնք կը յուզեն Ջաւախքի հայ բնակիչները: Առաջին՝ վերակառուցումը Ախալքալաքէն անցնող մայրուղիին, Հայաստանի օժանդակութեամբ, իսկ երկրորդը՝ վրացական նոր խորհրդարանի անդամներու կեցուածքը հայ բնակիչներու հանդէպ:
Որոշ ատեն մը վերոյիշեալ հանդիպումէն ետք, զգալի փոփոխութիւն կարելի եղաւ նկատել շրջանէն ներս:
2005-ի Ապրիլին, երբ կնքուեցաւ Թուրքիոյ, Ատրպէյճանի եւ Վրաստանի միջեւ համաձայնագիր մը երկաթագիծ կառուցելու, որ պիտի անցնի Ախալքալաքի մէջէն, որ կը գտնուի թրքական սահմանէն միայն 30 քլմ. հեռաւորութեան վրայ, հարցերը դարձեալ սկսան վատթարանալ:
Իսկ աւելին, Սոչիի համաձայնութեամբ, Յունիս 27, 2007-ին Ջաւախքի շրջանի նախկին զինուորական կամ բանակային կեդրոնը Ռուսական Դաշնութենէն փոխանցուեցաւ Վրաստանի Հանրապետութեան: Ջաւախքի շրջանը ապրող ու հասակ առնող երիտասարդութիւնը սկսաւ լքել իր պապենական հողը ու արտագաղթել մերձակայ երկիրներ:
Վերջերս զգալիօրէն բռնի ու խիստ միջոցներ եւս նկատելի են շրջանէն ներս, մանաւանդ բանտարկութիւն, որոնց շարքին Վահագն Չագալեանի երկրատեւ արգելափակումը: (Ուրախալի է որ հայ հասարակական գործիչը ազատ արձակուեցաւ օրեր առաջ՝ Յունուար 24-ին): Պայմաններ ստեղծուած են շրջանէն ներս, ուր ջաւախքահայութիւնը տէր պէտք է կանգնի իր քաղաքական ճակատագրին: Ինչպէս նաեւ Հայաստանի քաղաքական շրջանակներու մօտ հետզհետէ շեշտուող պահանջատիրական տրամադրութիւնները, վստահ ենք թէ օր մը պիտի արդիւնաւորուին ու Ջաւախքը եւս իր Ախալքալաք կեդրոնով պիտի գտնուի իր իրաւական տիրոջ՝ հայութեան հակակշռին տակ:

Լոս Անճելըս

Հոդվածը կարող եք ներբեռնել