Լուրեր Պատմություն

Համշէնահայութիւնը (Պատմական Ակնարկ). Արա Ահարոնեան

Նյութը կարող եք ներբեռնել այս հղումով

Թուրքիոյ Հանրապետութեան հիւսիս-արեւելքը կամ Սեւ Ծովու հարաւ-արեւելքը ընդգրկող տարածքը, պատմական հաւաստի աղբիւրներու համաձայն, կը կոչուի Համշէն: Հոն բնակութիւն հաստատած հայերուն տրուած է համշէնցի անունը (թրքերէն՝ հեմշինլի), որ կու գայ Համշէն կամ Համամաշէն տարածքաշրջանէն:
Մեծ Հայքի Սվազ, Երզնկա, Էրզրում եւ Արտահան քաղաքներու հիւսիսը գտնուող պոնտական լեռնաշղթայի ծովեզերեայ տարածքը եղած է պատմական Համամաշէնը, Ք. Ե. 8րդ դարու աւարտէն առաջ՝ հանդիսանալով Համամ Ամատունի հայ իշխանին հետեւորդներուն ապաստանած տարածքը:
Համշէն տարածքաշրջանի բնակիչները, ներկայիս կը բաժնուին երկու անջատ համայնքներու: Առաջինին մաս կազմողները կ’ապրին Արեւմտեան Համշէն (Տրապիզոնի եւ Ռիզէյի նահանգներուն մէջ), կը կոչուին հեմշինլի, կը խօսին թրքերէն ու կ’ուրանան իրենց հայկական ծագումը:
Իսկ Արեւելեան Համշէնի (որ առհասարակ կը ներառէ Արտուին նահանգին Հոփփա գաւառը) բնակիչները կը խօսին հայերէնի բառբար մը, որ կը կոչուի Հոմշէցմա եւ կը դաւանին ունեցած ըլլալ հայկական ծագում: Ասնոք ալ, հեմշինլիներուն նման, ընդունած են մահմետական սիւննի դաւանանքը:

Երրորդ համայնքն մըն ալ համշէցիններու, որ կը պատկանի Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ, հաստատուած է Աբխազիոյ եւ Հարաւային Ռուսիոյ՝ Քրասնոտար մարզէն ներս: Ըստ հաւաստի աղբիւրներու, Քրասնոտարի շրջանէն ներս այսօր հայութեան թիւը հասած է 800.000ի, ու համշէնցիները տեղւոյն հայկական համայնքէն ներս իրենց անվերապահ մասնակցութիւնը կը բերեն, երբեմն ալ աւանդապահ իրենց սովորութիւններով՝ պահելով հայկական մշակոյթի աւանդոյթները:

Աշխարհագրական Տուեալներ
Համշէնը որպէս աշխարհագրական տարածք, այսօրուայ Թուրքիոյ Հանրապետութեան 4 նահանգներ կը ներառէ: Պատմական Պոնտոսի արեւելեան լեռնաշղթային (Կապադովկէական Պոնտոս) ծովեզերեայ մասը՝ Սեւ ծովու հարաւ-արեւելեան շրջանը ու Աճարիոյ սահմանը իր Արտուին նահանգով:
Ջրառատ գետակներ գոյութիւն ունին տարածքէն ներս՝ Սուսա, Սենոզ եւ Չիմիլ, որոնք կ’ոռոգեն ծովեզերեայ շրջանը: Իսկ Ֆորթունա (Ֆիրթինա) եւ Սեւ (Ղարա) գետերը իրենց ջրառատ հոսանքով Համշէնի մեծագոյն գետերը կը նկատուին:
Պոնտական լեռնաշղթան ունի երեք բարձր գագաթներ. Խաչ քար (12926 ոտք կամ 3932 մեթր), Վարշամաք (12172 ոտք կամ 3711 մեթր) եւ Թատոս (11677 ոտք կամ 3560 մեթր): Խաչ քար ձիւնապատ գագաթի ստորոտէն կը հոսի Ֆորթունա (Փորթանիս) գետը ու կ’ոռոգէ մշտադալար շրջանը, թափելէ առաջ Սեւ ծով, Ռիզէ (Աթինա) գաւառի մօտ, ու շրջանը գետին անունով կոչուած է Ֆորթունա Հովիտ, որ եղած է պատմական Համամաշէն կեդրոնը Համշէնի իշխանութեան, այսօրուան Հոփփա եւ Տրապիզոնի միջեւ գտնուած տարածքով: Խաչ քար լերան նաեւ տրուած է Փարհալ կոչումը՝ հելլենական Փարիատրէս (Paryadres) պատմական անունէն:

Անասնաբուծութիւնը եւ գիւղատնտեսութիւնը կը կազմեն շրջանի արդիւնաբերութեան կարեւորագոյն մասը: Ծովեզերեայ քաղաքներն ալ, ձկնորսութեան յատուկ ծրագիրներով, կը նպաստեն շրջանի տնտեսութեան:
Արտուին նահանգի Հոփփա քաղաքը այսօր դարձած է Սեւ ծովու հարաւային շրջանի կարեւոր զբօսաշրջիկութեան վայրերէն մին, իր ծովեզերեայ բնութեամբ: Իսկ Տրապիզոնի նաւահանգիստն ալ կարեւոր դեր կը խաղայ, զարկ տալով առեւտուրին:
Տարածքաշրջանը դաշտային խոնաւութիւն մը ունի առհասարակ, մշուշապատ բարձունքները օդափոխութեան որպէս վայր կը ծառայեն շրջանի բնակչութեան համար: Իսկ անձրեւները անխուսափելի են, տարուան կարեւոր մասը կազմելով:

Պատմական տեղեկութիւններ մինչեւ 15րդ դարու աւարտը
Ըստ միջնադարեան պատմիչ Ղեւոնդի կողմէ արձանագրուած տեղեկութեանց, Ք. Ե. 8րդ դարու աւարտէն առաջ (ճշգրիտ թուական որպէս ըստ կարգ մը աղբիւրներու նշուած է 790 թուականը) Մեծ Հայքի Արարատեան, Արագածոտն, Կոտայք եւ Վասպուրական նահանգի Արտաս գաւառէն, Ամատունի տոհմի Շապուհ իշխանը եւ իր որդին Համամը (Մեծ թոռը Ամատունի իշխան Վահանի) արաբական արշաւանքներէն խուսափելով, 12.000 հայ հետեւորդներով, կը լքեն իրենց պապենական կողը: Ամատունի իշխանները կը գաղթեն դէպի հիւսիս ու կը հաստատուին Պոնտական լեռնաշղթայի հիւսիսը՝ որ մաս կը կազմէր բիւզանդական կայսրութեան: Անոնք կը հաստատուին Խաղտիք գաւառի տարածքին որուն հելլենական անուանումն էր Թամպութ: Խաղտիք գաւառը կը գտնուի Ֆորթունա եւ Սեւ գետերու հովիտէն ներս, ներկայի Տրապիզոնի եւ Հոփփայի միջեւ, Ռիզէ նահանգի շրջան: Բիւզանդական կայսրութեան հիւրընկալ մօտեցումը Ամատունի տոհմին ընթացք կու տայ Համշէնի Հայկական իշխանութեան, իսկ իրենց բնակած շրջանն ալ կը կոչուի Համամաշէն, որոշ շրջան մըն ալ մաս կազմելով Տրապիզոնի ժամանակաւոր կայսրութեան: Համշէնի Հայկական իշխանութիւնը՝ Ամատունի Տոհմին՝ երբեք մաս չէ կազմած հետագային Բագրատունեաց Հայկական թագաւորութեան (885 Ք. Ե.) ու մնացած է իր բարօր վիճակով որպէս վասալ իշխանութիւն բիւզանդական կայսրութեան, նոյնիսկ 1045ի Բագրատունեաց հարստութեան անկումէն ետք, մինչեւ 1071ի Մանազկերտի ճակատամարտը: Հակառակ Սելճուքներու արշաւանքին, հայկական լեռնաշխարհի տարածքին գոյութիւն ունէին անկախ իշխանական տոհմեր, իսկ դրացի վրացական պետութեան համար ալ կարեւոր կը նկատուէր պոնտական լեռնաշղթան՝ բիւզանդական հարստութեան տկարացումին հետեւանքով: Բագրատունիներու մայրաքաղաք Անիի անկումէն ետք (1045), Սելճուքներու եւ ապա թիւրքմէն ցեղախումբերուն ( ղարա քոյունլու ) համար, Լերտահանի մօտ գտնուղ Իսպիր քաղաքը դարձած է մահմետական կառավարման կեդրոնը: Իսպիրէն անոնք կը ղեկավարէին Համշէնի տարածքը, զայն հեռու պահելով քրիստոնեայ Հայերէ, Վրացիներէ ու Բիւզանդացիներէ:
1489ին Համշէնի իշխանութիւնը վերջնականապէս կը գրաւուի Օսմանեան խռւժան բանակին կողմէ հակառակ իր անառիկ բարձունքներուն, իսկ հայազգի վերջին իշխանն ալ Դաւիթ Բ. (Պարոն Դաւիթ) որպէս գերի կ’աքսորուի Իսպիր ուր յետագային կը սպաննուի: Այս շրջանին (1497) նաեւ կը մահանայ հայկական մատենագիտութեան ծանօթ պատմագէտ ու բանասէր՝ Յովհաննէս Աբեղայ Համշէնացին:

Համշէնահայութիւնը 16-18 դարերուն
16րդ դարուն Օսմանեան զօրքերը ոչ միայն պիտի նուաճէին Հայկական լեռնաշխարհը, իր ամբողջութեամբ, այլ նաեւ պիտի գրաւէին դրացի պետութեանց որոշ սահմանային մասեր եւս՝ մանաւանդ Սեւ ծովու հարաւային ամբողջ տարածքը, տիրապետելով Պոնտոսին: Համշէններու եօթը դարերու վրայ տարածուող իշխանական տոհմն ալ պիտի ներառուէր Օսմանեան կայսրութեան տարածքէն ներս:
Համշէնցի հայերը, իրենց դրացի Յոյներուն, Վրացիներուն եւ Լազերուն հետ միասին պարտադրուած էին ընդունիլ մահմետական կրօնքը: Ծրագրուած կը գործադրուէր կրօնափոխութիւնը քրիստոնեայ փոքրամասնութեանց վրայ, ինչպէս նաեւ անչափահաս պատանիները բռնի կը տարուէին իրենց տուներէն, զանոնք դարձնելու համար Օսմանեան բանակի ենիչէրի -ներ:
Այս ժամանակաշրաջնին, մանաւանդ 1530ական թուականներուն աւելի զգալի դարձաւ Համշէնահայութեան կրօնափոխութիւնը, Խաչ քարի Հայց. Առաքելական թեմի տկարացումին հետեւանքով: Իսկ 1640ին Համամաշէնի մէջ կառուցուեցաւ առաջին մզկիթը:
Մահմետականութիւնը չդաւանող Համշէնները փախչելով հաստատուեցան Արեւելք գտնուող Արտուին նահանգը: Իսկ որոշ մաս մըն ալ տարածուեցաւ Օսմանեան կայսրութեան աւելի ապահով վայրերը:
Կրօնափոխութեան պարտադիր այս քաղաքականութիւնը շարունակուեցաւ մինչեւ 19րդ դարու սկզբնաւորութիւնը:

Համշէնահայութեան ներկայ իրավիճակը
Ամատունի իշխանական Տոհմի հետեւորդ հայերը, պատմական Համամաշէն կեդրոնը նկատած էին իրենց հայրենիքը, իսկ ան, Օսմանեան կայսրութեան սահմաններէն ներս գտնուելով, պարտադիր կրօնափոխութեան պատճառաւ կորսնցուցած էր իր հայկական դիմագիծը ու տոհմիկ սովորութիւնները: Այս երեւոյթը աւելի ակներեւ դարձաւ 19րդ դարու սկզբնաորութեան, երբ կրօնափոխ դարձած փոքրամասնութեանց պատկանող երիտասարդներ, ստացած ըլլալով մահմետաան կրթութիւն, ծրագրուած քարոզչական արշաւի անցած էին, մանաւանդ Սեւ ծովու հարաւային տարածքաշրջանի քաղաքներէն ներս:
Բայց այս պարագան 1850ական թուականներուն շրջուեցաւ, երբ Սուլթան Ապտիլ Մեճիտի կողմէ Հաքքը Հոծայուն օրինագիծը գործադրութեան դրուեցաւ, որ իրաւունք կու տար կայսրութեան տարածքին իրենց կրօնքը պահելու եւ դաւանելու իրենց լեզուն եւ մշակոյթը պահպանելու: Այս պարագան յատկանշկան եղաւ մանաւանդ Արտուին նահանգին համար, ուր համշէնահայութեան համար կարելի եղաւ պահել իր աւանդութիւններն ու հայակական բարբառը:
Իսկ աւելի ուշ 1877-78 տարիներու ռուս-թրքական պատերազմին որպէս հետեւանք, Արտուինը մաս կազմեց Ցարական Ռուսաստանին:
1895ի Համիտեան ջարդերուն զոհ պիտի երթային բազմահազար Համշէնահայեր կրօնափոխութիւնը չընդունելու որպէս հետեւանք՝ Տրապիզոն նահանգէն ներս, իսկ նոյն շրջանին բազմահազար Համշէնահայերը ալ փախուստ կու տան դէպի Աբխազիա ու կը պահեն իրենց Հայ առաքելական դաւանանքը:
Իսկ 1915ին Համշէնահայութիւնն ալ Մեծ Եղեռնի տարիներուն, թրքական վայրագ յարձակումներուն զոհ պիտի տար քանի մը տասնեակ հազար հոգի, իրենց կրօնքին համար: Աւելի ետք, Խորհրդային Վրաստանի կողմէ Աճարիան ներառումով, Համշէնը ամբողջութեամբ կը մնար Թուրքիոյ սահմաններէն ներս: Թուրքիոյ մէջ այլեւս չէին մնացած քրիստոնեայ Համշէնահայեր, մնացողներն ալ ստիպողաբար կրօնափոխ դարձած էին:
1944ի Նոյեմբեր 24-26ին, Ստալինի հրահանգով, Վրաստանի՝ Աբխազիոյ եւ Աճարիոյ շրջաններուն մէջ ապրող Համշէն ընտանիքներ պարտադրաբար հոն բնկաող լազերու, մսխէթ թուրքերու եւ իսլամացած Վրացիներու եւ Յոյներու հետ կը տեղափոխուին Կեդրոնական Ասիա՝ Ղազախստան, Կիրկիզիա եւ Իւզպէքիստան:
Իսկ նոյն ժամանակաշրջանին, եւ Համաշխարհային Բ. Պատերազմէն ետք՝ մինչեւ 1953 թուականը, Թուրքիայէն փախստական Հեմշիլներ, յատկապէս Օրտու, Տրապիզոն եւ Կիւմիւշխանէ շրջաններէն եկան ապաստանելու Աբխազիա ու աւելի ուշ Քրասնոտար, ուր խորհրդային շրջանին, Մարզի հարաւային մասը կը կոչուի «Հայկական ազգային շրջան» իր 63 աւաններով:
1980էն ետք Կիրկիզիոյ Հեմշիլ ընտանիքներուն արտօնուեցաւ հաստատուիլ Քրասնոտարի շրջանը ու միանալ Համշէնահայերով բնակեցուած աւաններէն ներս, պահելով Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ իրենց պատկանելիութիւնը:
Իսկ 1989էն ետք, մանաւանդ Կիրկիզ եւ Իւզպէք սահմանային բախումներուն, Իւզպէքիստանի Հեմշիլ ընտանիքներն ալ եկան հաստատուելու Քրասնատարի Հայկական ազգային շրջանէն ներս, ու հետագային դարձան ռուսահպատակ:

Դաւանանք եւ բարբառ
Ներկայի կարգ մը աղբիւրներու համաձայն, աշխարհատարած համշէնահայութեան թիւը կը գնահատուի շուրջ 700.000: Բացի Թուրքիոյ, Հարաւային Ռուսիոյ եւ Աբխազիոյ համայնքներէն, հեմշիլներ կ’ապրին Անգարայի եւ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, ինչպէս նաեւ շատեր որպէս Թուրքիոյ հպատակ գաղթած են Եւրոպայի զանազան երկիրները:
Պատմական Համշէմի Հայկական իշխանութեան տարածքէն ներս կազմուած էր Խաչ քարի Հայ Առաքելական թեմը (Ամատունի Տոհմի հզօրութեան շրջանին) որ պահեց իր քրիստոնեայ դաւանանքը մինչեւ 1530 թուականը, որմէ ետք օսմանցի բռնակալները հայկական եկեղեցիները մզկիթի վերածեցին ու ծայր տուաւ բռնի իսլամութիւնը:
Ըստ ռուս պատմաբաններու, 19րդ դարու երկրորդ կիսուն, Արտուին նահանգի եւ Աբխազիոյ մէջ բնակող Համշէնները պահպանած էին Հայ առաքելական եկեղեցւոյ աւանդական տօները՝ Տեառնընդառաջ, Համբարձում, Վարդավառ եւայլն, ու այդպէսով իրենց հայկական արմատները:
Այսօր այդ երեւոյթը միայն կարելի է տեսնել Քրասնոտարի կազմաւորուած համայնքէն ներս, ուր կան նաեւ Հայկական եկեղեցիներ:
Համշէմահայութեան օգտագործած Հոմշէցմա բարբառը այսօր կը գործածուի Արտուին (Թուրքիա) նահանգի Հոփփա քաղաքը բնակող Համշէննրուն կողմէ, ինչպէս նաեւ Քրասնոտարի Քուպան քաղաքի համշէնցներուն կողմէ:
Պատմական Համշէնի մէջ իսլամացած հայերուն թիւը կը գնահատուի շուրջ 70.000, փոքր համայնքներ ալ գոյութիւն ունին Էրզրումի եւ Կիւմիւշխանէյի եւ Սամառնի մէջ: Իսկ Քրասնոտարի մարզէն ներս Համշէնահայութիւնը կը գնահատուի 150.000ի շուրջ. աւելի նուազ՝ շուրջ 50 հազար ալ կը բնակին Աբխազիոյ տարածքին:

«ՀԱՄՇԷՆ» Կեդրոնը
2000 թուականի Մարտին Հարաւային Ռուսիոյ Քրասնոտար Մարզի Քուպան քաղաքէն ներս որոշուեցաւ կազմել «ՀԱՄՇԷՆ» գիտական-լրատուական-մշակութային կեդրոն մը, որ ունեցաւ հիմնադրման իր առաջին ժողովը նոյն տարուան Յուլիս 15ին:
Այս հիմադրման ժողովին որոշուեցաւ կեդրոնի գերագոյն նպատակ որպէս՝ վերածնունդն ու պահպանումը շրջանի հայութեան ազգային ինքնագիտակցութեան:
Անդրանիկ այս ժողովին նախագահ ընտրուեցաւ 1983ին Իւզպէքիստանէն գաղթած Հեմշիլ ընտանիքի զաւակ Արտաւազդ Թոզումճեանը, որ գիտաշխատող որպէս կ’աշխատի Քուպանի համալսարանէն ներս, իսկ որպէս տնօրէն՝ Քրասնոտար հրատարակուող «Երկրամաս» թերթի գլխաւոր տնօրէն՝ Տիգրան Թաւադեանը: Նոյն տարուան Նոյեմբերին «ՀԱՄՇԷՆ» կեդրոնը ձեռնարկեց «Համշէնական Գրադարան» մատենաշարին, որուն առաջին հրատարակութիւնը դարձաւ Բարունակ Թորլաքեանի «Համշէնահայերու Էթնոկրաֆիան» աշխատասիրութիւնը: Իսկ Սոչի ծովեզերեայ քաղաքի «Սփութնիք» կեդրոնին մէջ կազմակերպուեցաւ «Քրասնոտար Երկրամասի Հայերը» խորհդաժողովը՝ ՀԱՄՇԷՆ կեդրոնի նախաձեռնութեամբ: Առնուած այս քայլերը սկսած են վառ պահել,
կազմաւորուած Համշէնահայութեան Քրասնոտարի համայնքին ազգային ինքնագիտակցութիւնը:

Համշէնական Շաբաթ Երեւանի մէջ
Քուպանի մէջ գործող ՀԱՄՇԷՆ կեդրոնի նախաձեռնութեամբ, 2008 թուականի Յուլիսի 2127ին տեղի ունեցաւ Համշէնական շաբաթ Երեւանի «Նարեկացի, Արուեստի Միութեան կեդրոնէն ներս: Միջոցառման կազմակերպութիւնը իրականացաւ «Նարեկացի» արուեստի կեդրոնի «Հայրենադարձութեան եւ Հիմնաւորման Երկիր» Միութեան, «ԲԱԳԱՐԱՆ Հայ Կանանց Հասարակական» կազմակերպութեան եւ «Հայկական Ճարտարապետութեան Ուսումնասիրող» կազմակերպութեան միատեղ գործակցութեամբ: Միջոցառման ներկայ եղաւ եւ իր խօսքով հանդէս եկաւ Գուգարքի թեմի (Վանաձոր) քաջարի առաջնորդ՝ Սեպուհ Եպս. Չուլճեանը (Մալաթիոյ ծնունդ): Զուգահեռ տեղի ունեցաւ Համշէնահայութեան պատմութիւնը նկարագրող պատկերներու ցուցահանդէսը, ինչպէս նաեւ Յուլիս 23ին «Գոնկրէս» պանդոկէն ներս գիտաժողով մը «Համշէն եւ Համշէնահայութիւնը Պետութիւն եւ Մշակոյթ» նշանաբանով:
Եզրակացնելու համար կրնանք աւելցնել, որ Երեւանի մէջ կը հրատարակուի «Ձայն Համշէնական» ամսաթերթը, խմբագրութեամբ հրապարակախօս եւ ազգագրագէտ Սերկէյ Վարդանեանի: Ամսաթերթը ունի իր յատուկ կայքէջը որպէս տեղեկատուութեան միջոց Համշէնահայութեան:

Յաւելուած

Որպէս նմոյշ հայկական Հոմշէցմա բարբառին, ընթերցողները կրնան գաղափար կազմել հետեւեալ օրինակներէն.
Օրդի-Որդի
Հոյիւ-Հովիւ
Էլլող ես-Ըլլաս
Լոս Անճելըս

Օգտագործուած Աղբիւներ
1) The HEMSHIN-HOVANN H. SIMONIAN
London: Rutledge, 2006
2) Կրօնափոխ Համշենահայերի բարբառը, բանահիւսութիւնը եւ երգարուեստը
Սերկէյ Վարդանեան, 2009-Երեւան
3) Hemshinli-BERT VAUX
The Forgotten Black sea Armenians
Harvard University, 2001
4) TURKIFICATION OF THE TOPONYMS IN THE OTTOMAN EMP IRE AND THE REPUBLIC
OF TURKEY
2011 Montreal –Arod Books