«Արմենիա» թերթ

ՇՐՋԱԲԵՐԱԿԱՆ. ԱՐՄԵՆԻԱԻ ՆՊԱՏԱԿԸ ԵԻ ՈՒՂՂՈՒԹԻՒՆԸ. 1885 hունիս 18/6 (մաս 1)

Հայ ազգը գրեթե ամեն կողմ ցրուած լինելով, իրենցմե մի փոքր մաս ալ Եւրոպիո մէջ կը գտնուի: Եւրոպայի գաղթականութիւնը թեեւ հազարավոր մղոններով հեռացած լինի մայր-հայրենիքեն, տարակույս չկա թե այս հարաբերութիւնը ամեն կողմի հայերին հետ շատ օգտակար կլինի: Այդ հարաբերութիւնը գլխավոր միջոցներէ մին ալ լրագիրն է, որ զանազան տեղերի լուրերը այն տեղի հայերի մտածումները այս գործունեութեան  եւ ապրելու իրենց ազգակիցների հետ կապակցութեան միջոցները եւ այլ այսպիսի տեղեկութիւններ տալով, միութիւն եւ համերաշխութիւն կրնայ յառաջ բերել իրենց մէջ:
Արմենիայի հրատարակութեան ձեռնարկելով Մարսեյլի մէջ, մեր նպատակ եղած է Ֆրանսայի հայ գաղթականութեան եւ ուրիշ հայերին մէջ պնդել այդ միութեան կապը, գոյացնել կարգապահութիւն հաստատել հինաբնակ հայերին մէջեն եւ օգուտ քաղելով ֆրանսական հանրապետութեան ազատ օրենքներեն, հաստատել այստեղ մի հայկական տպարան, եւ որովհետեւ Արմենիա հայ թերթը հաղորդակցութիւն ունի Թուրքիաի, Ռուսաստանի եւ Պարսկաստանի հայերի հետ որք մեր ազգի մեծամասնութիւնը կը կազմեն, բնականապես պարտաւորւած ենք, խոհեմութիւն պահանջած սահմանին մէջ, յարգել նաեւ այս պետութիւնների հաստատած օրենքները: Արմենիան չպատկաներ բնաւ մի այնպիսի կուսակցութեան, որ օգուտ քաղելով յուր դիրքեն, նպատակ ունենայ զսպել այն ինչ տիրող պետութիւնը կամ պարսաւիլ այն ինչը: Հարկ համարեցինք այժմեն յայտարարել զայն մի անգամ ընդ միշտորպեսզի ոևէ սխալ ենթադրութիւններ կամ այդպիսի կասկածներ չլինեն մեր հրատարակութիւնների նկատմամբ, այժմ կամ ապագաին մէջ: Այս յայտարարութեամբ որ ապագան աւելի պայծառ պիտի ցոյց տա, ապահոված կը լինի արդեն Արմենիաի ազատ մուտքը ամեն հայաբնակ երկրին մէջ: Այժմ կը գանք ծրագրել այստեղ համառոտակի մեր տեսութիւնը հայ ազգի արդի վիճակին վրայ եւ Արմենիաի ունենալիք ուղղութիւնը:

Տաճկահայաստանը, Պարսկահայաստանը եւ Ռուսահայաստանը մեծ մասամբ պտըտած, այդ տեղերը կեանք անցուցած եւ գրեթե ամեն խոսքերին մեջ թափանցելով ազգային կեանքը հետազոտած եւ ամեն բան նույնիսկ մեր աչքերով տեսած լինելու համար, չենք կարող յուսախաբութեան մատնել զմեզ եւ երջանիկ վիճակի մէջ կարծել մեր ազգ: Այդպիսի լավատեսութիւնը (optimism) դավաճանութիւն կլիներ հայ ազգի ճշմարիտ շահերին դեմ եւ շատ ցաւալի է մեր ազգի արդի վիճակ. Մենք չենք անոնցմէ որք չեն ուզեր տեսնել թե հայ ազգը մի ամեհի անդունդի եզրը կը կենայ. Այսօր տնտեսական, վաճառականական, մտաւորական եւ բարոյական տեսակետներով շատ տխուր կացութեան մէջ ենք եւ հետզհետե ավելի կը վատթարանա մեր վիճակ: Ի՞նչ ունինք մխիթարական. դպրոցնե՞ր.- թողունք մանրամասնութիւնները. մի քանի տարիներէ հետո կխոսինք, կը վիճենք, կը կռուինք եւ դեռ մի Կեդրոնական վարժարան չենք կրնայ ունենալ Կ. Պոլսի մէջ: Կամչնանք այս նկատմամբ բաղդատութիւն դնելու զմեզ Հույներին հետ: Հարստութեա՞ն կողմեն պետք է որ մխիթարուինք.- այս մասին խոսքն անգամ աւելորդ է: Ամեն հայ գիտե այսօր թե Թուրքիաի տնտեսական վիճակի անկումը ամենէ աւելի հայերին վնասած է. Ամիրայութեան ժամանակի սեղանաւորութեան հետքն անգամ ջնջեցին եվրոպական կամպանիաները որոնց մէջ գրեթե բաժին չունեն հայերը, իսկ վաճառականութեան մեջ ալ ուրիշներին հետ մրցելու անկարող դրութեան մեջ կը գտնվինք այժմ:

Մի ազգի նիւթական եւ մտաւորական անկումը կառաջնորդէ նաեւ բարոյական անկումի: Բոլոր առաքինութիւնները որք անհրաժեշտ են իբր քաղաքացի ապրել ցանկացող ամեն անձի, մեր մեջ ոչ անուն ունեն ոչ իսկ նշանակութիւն: Ուրեմն կրոնական առաքինութիւնները կը հարգենք, բայց այժմ կրոնական կապն ալ գրեթէ կորցրած լինելով մեր մեջ, այլեւս ոչ կրոնական առաքինութիւնները կը քաջալերենք եւ ոչ ալ քաղաքական առաքինութիւնները յառաջ բերել: Մեծագործ բարեպաշտներ, անձնւեր հայեր չունինք գրեթէ բնաւ, մեծագործութեան եւ անձնւիրութեան համար հարկավոր է հափշտակւիլ վսեմ գաղափարներէ որք այս կամ այն տեսակետով կը ոգեւորեն մարդկանց ոյժ կը տան եւ առաջ կը մղեն: Նիւթական գծուծ հաշիւներ որոնցմով լցուած է գրեթէ մեր ամբողջութիւնը չեն թողուր մեզ բարձրանալ վսեմ մի աստիճանին, մարդկային գեղեցիկ մտատիպարներին (ideal): Բարիին, ճշմարիտին եւ գեղեցիկին գաղափարները մեր մէջ զարգացնելու պիտի ջանայ Արմենիան եւ պիտի քաջալերէ նոքայ գրելու ջանքերը:

Արմենիան նվիրուած է պաշտպանելու մարդկային այն նուիրական իրավունքներ որ ինչ ազգի ալ պատկանի եւ ինչ տերութեան տակ ալ գտնուի, անհրաժեշտ պետք է որ ունենայ իբր մարդ ապրելու համար: Ոչ մի տերութիւն, ոչ ռուսը, ոչ թիւրքը եւ ոչ ալ պարսիկը կհակառակեն թե հայերը իբր մարդ պետք չէ որ ապրին, ազատութիւն, հաւասարութիւն եւ եղբայրութիւն սկզբունքները պաշտոնապէս ընդունուած են արդեն քաղաքակիրթ աշխարհեն որի մեկ մասը կը կազմեն նաեւ յիշեալ երեք տերութիւնները: Ուրեմն Արմենիա պաշտպանելով մարդկային այն նուիրական իրաւունքներ որք բոլոր քաղաքակիրթ աշխարհին մէջ ճանչուած են պաշտոնապես, ոչ մի տերութեան առջեւ ապօրինաւոր շարժում չկրնար նկատուիլ:

Կընդունենք թէ ամեն ազգ մի մեծ ընտանիք կազմելով, այդ ընտանիք յուր ուզածի պես հանգիստ ապրելու եւ յուր ուզածի համեմատ յուր բնակարան կարգաւորելու համար, պէտք ունի իրեն սեփական մի տան, իրեն հայրենիքի: Բայց միեւնույն ժամանակ ամենքս ալ գիտենք որ, ինչպէս աշխարհիս վրա շատերին վիճակուած է եթե մի մարդու հաշիվները չեն ներել առանձին տուն ունենալ, ուրիշի վարձ վճարելով եւ ուրիշին կառաւարած տան մէջ հնարաւորին չափ յարմարւելով պիտի ապրի: Մենք ուրիշին չենք պահանջեր, միայն թէ հայեր կարող լինեն իրենց խնամող հովանուն տակ ապրել իբր հայ-մարդ, զարգանալ տնտեսապես, հանգստութեամբ ապրելու միջոցներ ունենալ, ազատութեամբ պաշտել իրենց կրոն, ազտութեամբ կառավարել իրենց ընտանիքին եւ ազատ լինել իրենց միտք զարգացնելու եւ յառաջադիմելու, մինչեւ այժմ իրենց վայելած առանձնաշնորհների համեմատ, թող հայեր իրենց այժմ կենտրոնացնեն իրենց վարժարանների վրա եւ աշխատեն ուսման, վաճառականութեան եւ արհեստների մեջ յառաջ երթալ, գեթ որչափ որ հանգամանքները թույլ կըտան այժմ: Ահա այս է մեր քաղաքական դաւանութիւն զոր առայժմ կարճիկարճոյ բացատրել ենք այստեղ:

Հայ ազգի եկեղեցու մասին, սաչափ կասենք որ Արմենիան կրոնական թերթ չէ. Հետեւապես սահմանուած չէ լուսաւորչականութիւն քարոզելու: Սակայն նկատելով թէ հայ ազգը քաղաքական կազմակերպութիւն չունի դեռ եւ թէ Հայաստանի հին եկեղեցին դարերէ հետէ հայ ազգութեան ապաստան եղած է, Արմենիան կըհարգէ այդ եկեղեցի եւ կընդունի թե նա կարող է որպես երկար ժամանակ խոր ազդեցութիւն ունենալ հայ ազգութեան վրայ, քանի որ արեւելքի մէջ հայ ամենաստուար մի մեծամասնութիւն որ քաղաքական կեանքի գաղափարն անգամ դեռ չէ կարող ըմբռնել, քանի որ այդտեղ «Էրմենի մելհեպի», «կաթոլիկ միլլիեթի» բառերը դեռ  անմիջապես կըգործածուին տիրող լեզուին մէջ եւ ըստ այնմ կըճանաչուին  պաշտոնապես, քանի որ քաղաքական առաքինութիւնները դեռ արմատ բռնած չեն, գեթ բաւական թվով հայերի սրտին մէջ: Ուստի Արմենիան ցաւով կը տեսնէ Հայաստանի եկեղեցուն մէջ պառակտումներ, որք կրնան զայն տկարեցնել: Բայց միեւնույն ժամանակ այդ եկեղեցիէ բաժան հայերն հալածելը հակառակ է: Արմենիան որ ազտաութեան ջերմ բարեկամ է, չէ կարող դաւաճանել մարդկային ամենամեծ իրաւունքի ազատութեան, խղճի ազատութեան, կրոնական թույլտվութիւն (tolerance): Բայց միեւնույն ժամանակ կը սիրէ յուր ազգ եւ կը հարգէ յուր ազգի մեծամասնութեան յարգած եկեղեցի: Բայց միեւնույն ժամանակ կը սիրէ եւ ճշմարտութիւնը զոր չէ կարող մատնել ոչ ոքի զայն չարչարելու համար: Խղճի ազատութեան իրաւունքը անվիճելի ճշմարտութիւններէ մին է:

(Շարունակելի…)

Արմենիաի խմբագիր-տնօրեն՝ Մ. Փորթուգալեան
Արմենիաի համարատու՝ Ֆելիքս Անֆանդեան
Մարսեյլ
1885 hունիս 18/6

Ս.Թ.Սարգսյան